Weblog

Pas gelukkig als de boeven in het gevang belanden

De boeven achter de tralies, pas dan is een journalistiek onderzoek geslaagd, vindt de Ghanese misdaadverslaggever Anas. Zijn gezicht moet geheim blijven.

Journalist Anas verbergt zijn gezicht in het openbaar.Beeld De Zwijger

Anas Aremeyaw Anas draagt een hoedje met een bos kralenkettingen voor zijn gezicht, zodat niemand hem kan zien. Dat doet hij als hij in het openbaar optreedt, want hij is undercover verslaggever in Ghana. Er mogen geen foto's van zijn gezicht op sociale media verschijnen, dan kan hij misschien worden herkend. Dat zou niet fijn zijn; hij heeft veel vijanden omdat hij veel boeven achter de tralies heeft gebracht.

'I name, shame and jail', is zijn motto.

De ontmaskering van criminelen, corrupte ambtenaren en zwendelaars in artikelen of videobijdragen aan bijvoorbeeld Al Jazeera is voor hem niet genoeg: hij werkt samen met politie en justitie om tot een veroordeling van zijn doelwitten te komen. In het Amsterdamse Pakhuis de Zwijger legde hij op 5 maart uit waarom.

Pluim van Obama
Journalistiek hoort niet vrijblijvend te zijn, zoals vaak in het Westen het geval is, vindt Anas. Zijn projecten zijn pas geslaagd als de samenleving werkelijk verlost is van de misdadigers in kwestie. Hij werd er bekend mee. President Obama prees in een toespraak zijn moed. Er is een documentaire film over zijn undercover speurtochten gemaakt, Chameleon, die op het IDFA is vertoond.

In De Zwijger liet hij op een avond georganiseerd door ZAM, OneWorld, FAIR (Forum for African Investigative Reporters) en de vereniging van onderzoeksjournalisten VVOJ, een filmpje ter introductie zien. Dit is een filmpje dat CNN over hem maakte:

Anas vertelt heroïsche verhalen. Hoe hij zich als psychiatrisch patiënt voordeed en zich met tamelijke zware medicijnen liet behandelen met als doel misstanden in de kliniek te onthullen. Er werden heroïne en cocaïne verhandeld, patiënten werden geslagen. Hij legde het met verborgen camera's vast.

Omdat hij de misstanden naar buiten had gebracht, werd een nieuwe wet aangenomen en werd de leefsituatie van psychiatrische patiënten verbeterd, zei hij.

Hij infiltreerde in vermomming in netwerken van kinderhandelaren en drugsdealers. Het klonk behoorlijk riskant, en de gevaren zijn in de film ook te zien. Maar Anas bezweert dat hij voorzorgsmaatregelen heeft genomen met een uitgebreid 'back-up team' dat hij te allen tijde kan oproepen met een soort noodknop. Een draaiboek en protocol voor als het fout dreigt te gaan is essentieel in deze tak van journalistiek, zei hij.

Undercover journalisten, die zich tijdens hun onderzoek voor iemand anders uitgeven, kunnen in Afrika een rol spelen die de vaak zwakke politie en justitie slecht vervullen.

Onthoofdingen
Maar niet altijd loopt het goed af, zoals tot nu toe bij Anas' ondernemingen. In Nigeria infiltreerde een moedige jonge vrouwelijke journaliste,Tobore Ovuorie, in een vrouwenhandelnetwerk voor prostitie en moest toezien hoe twee andere vrouwen werden onthoofd door de bendeleden zodat die hun organen konden verkopen.

Welke hoofdredacteur zou een verslaggeefster aan zulke gevaren en trauma's willen blootstellen, vroeg ik me af.

Evelien Groenink van FAIR gaf antwoord; Tobore Ovuorie werkte wel voor een Nigeriaans blad, maar Groenink was voor FAIR direct betrokken bij het geruchtmakende staaltje onthullingsjournalistiek. Ovuorie heeft het overleefd, ook al was het verkeerd gegaan, en het project had wel degelijk een verschrikkelijke misstand boven water gebracht, maar toch twijfelt ze achteraf of de actie van Ovuorie verantwoord was.

Anas vond dat er te weinig veiligheidsmaatregelen waren voorbereid.
Dan is er nog het gevaar voor de bronnen, de argeloze betrokkenen die met de vermomde journalist spreken. Hoe bescherm je die tegen hun bazen? Ook daar heeft Anas een draaiboek voor, zei hij.

Selay Kouassi.Beeld ZAM

Selay Kouassi uit Ivoorkust maakte naam als undercover-verslaggever die de hypocrisie bij de handel in fair-trade cacao blootlegde. Het extra bedrag dat de bewuste consument voor eerlijke chocolade betaalt, bleek niet bij de cacaoboeren terecht te komen, maar in de zakken van tussenhandelaren en corrupte politici.

Volgens Kouassi was het effect van zijn onthullingen, die internationaal werden gepubliceerd, groot: ngo's en overheden namen maatregelen tegen de fraude.

Een tweede succesvol project was zijn infiltratie in het wereldje van de voetbalscholen. Europese clubs zoeken talenten in Afrika en zetten zelf scholen op of laten dat doen. Een carrière en veel geld verdienen spreken tot de verbeelding bij talentjes en hun ouders, daar maken onoprechte agenten misbruik van. Ze laten zich veel geld betalen met loze beloften en verdwijnen dan in het niets.

Kouassie huurde een blinkend kantoor en liet indrukwekkende visitekaartjes drukken en wist als nep-agent binnen te dringen in het wereldje van de voetbalzwendel in Ivoorkust. Hij nam alles op met verborgen camera's.

Anders dan Anas in Ghana vermomt Kouassi zich niet. Hij rekent erop dat zijn gezicht te onbekend is en uit ervaring weet hij dat mensen heel gemakkelijk geloven dat je bent voor wie je je uitgeeft.

Bedreigingen
Kouassi kreeg net als Anas bedreigingen, van de bazen van de cacao-coöperaties bijvoorbeeld, die niet blij waren met zijn onthullingen. Maar de beste remedie is openbaarheid: de gedupeerde boeven houden zich in, omdat het oog van de media en de overheid op zich weten. Het internationale verband FAIR geeft extra bescherming omdat het een internationaal verbond is zei Kouassi. Anas beaamde dat.

Wat me opviel aan deze moedige onderzoeksjournalisten is dat zij zich op misdaad richten. Vroeger waren hun vakgenoten vaak sterk politiek gemotiveerd: hun onthullingen diende kwaadaardige regimes te ondermijnen, inclusief politie en justitie.

Ik vroeg Anas in de nazit van de avond of de politie in Ghana nooit zelf het probleem is. Hij zei dat hij ook een keer misstanden binnen het politieapparaat aan de kaak had gesteld met een undercoveronderzoek naar betrokkenheid bij prostitutie. 'Dat vonden de agenten niet leuk, maar de politie maakte er geen groot punt van, omdat ik in zoveel andere gevallen het bewijsmateriaal lever voor rechtszaken tegen de bad guys.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden