Voorbeschouwing RTL-verkiezingsdebat

Partijleiders maken zich op voor RTL-debat. Hoe staan de grote partijen ervoor?

Het zijn verkiezingen voor de provinciale staten, maar meer dan ooit plaatsen de landelijke kopstukken zich op de voorgrond. De samenstelling van de Eerste Kamer staat immers op het spel. Vanavond schuiven de acht grootste partijen in de peilingen aan bij het eerste landelijke televisiedebat, van RTL. Een voorbeschouwing.

Verkiezingsborden worden geplaatst in Rotterdam voor de verkiezingen op 20 maart van de Provinciale Staten en de waterschappen. Beeld ANP

D66, Rob Jetten.

Uitgangspositie. Nog altijd zijn er D66’ers die zich afvragen waarom Alexander Pechtold zijn aftocht niet uitstelde tot na deze verkiezingen. Zijn relatief onbekende en onervaren opvolger Rob Jetten was dan een hels karwei bespaard gebleven.

D66 staat in de peilingen al langer op verlies en Jetten heeft moeite om het tij te keren. Een sterk optreden tijdens de debatten kan helpen, maar de D66-voorman is op dat vlak amper getest. Bijkomend probleem: bij deze verkiezingen blijven D66-kiezers relatief vaak thuis en Jetten bokst op tegen de goede uitslag uit 2015.

Inzet. Jetten zal vooral het enthousiasme bij zijn eigen achterban moeten terugbrengen. Bij de pijnlijk verloren gemeenteraadsverkiezingen overheerste nog het chagrijn, onder andere vanwege het afschaffen van het raadgevend referendum. Jetten is er inmiddels wel in geslaagd zich te presenteren als drijvende kracht achter het klimaatbeleid. Om linkse rivalen als GroenLinks en PvdA te pareren schuift hij sociaal-economisch ook op naar links. Zo pleit hij nu voor ‘een miljonairsbelasting’.

Bedreiging. De serieuze Jetten is geen showman. Het is de vraag of hij boven het campagnegeweld van zijn tegenstanders uit komt.

PVV, Geert Wilders

Uitgangspositie. De achterban van Geert Wilders blijkt telkens weer verrassend loyaal. Interne schandalen, een mislukt gedoogavontuur, de apathische verkiezingscampagne van 2017: uiteindelijk is er altijd een harde kern die Wilders trouw blijft. 

Toch loopt de spanning op. Thierry Baudet is een serieus concurrent om de positie van grootste rechtse oppositiepartij over te nemen. Wilders dreigt dan in de schaduw van FvD te verdwijnen. De PVV-leider ziet het gevaar. Hij doet mee aan alle debatten en geeft zelf interviews aan de verderfelijke linkse media.

Inzet. Wilders belooft af te rekenen met Rutte III. De overzichtelijke slogan: Stem ze weg. De PVV-achterban moet zo verleid worden om toch maar naar de stembus te gaan. Okselfris is de aanpak niet. Ook bij de vorige Provinciale Statenverkiezingen suggereerde Wilders dat het kabinet naar huis kon worden gestuurd. Het liep anders. Ondanks een nederlaag bleef Rutte II nog anderhalf jaar zitten.

Bedreiging. Wilders is groot geworden dankzij de confrontatie, maar de verrassing is er inmiddels vanaf. Lievelingsvijanden als D66 en GroenLinks verschuiven hun aandacht naar Baudet.

SP, Lilian Marijnissen

Uitgangspositie. Lilian Marijnissen heeft de hoge verwachtingen nog niet waargemaakt. De trend in de peilingen is na de tegenvallende gemeenteraadsverkiezingen van 2018 nog steeds neerwaarts en inhoudelijk blijft de SP worstelen met cruciale thema’s als klimaat en immigratie.

De SP is voor een ambitieus klimaatbeleid, maar de eigen achterban mag er niet voor opdraaien. Dat bleek vorig jaar al moeilijk. Een SP-gedeputeerde in Limburg moest onder druk van de partijtop vertrekken omdat hij het verzet van de bevolking tegen windmolens negeerde.

Migratie blijft eveneens een hoofdpijndossier: de SP is voor internationale solidariteit en tegelijkertijd voor een strenger immigratiebeleid. Binnen de partij is dat een splijtzwam. Marijnissen zal tijdens het RTL-debat van donderdag opnieuw moeten laveren.

Inzet. De SP blijft als vanouds ageren tegen de marktwerking in de zorg. Daarnaast maakt Marijnissen van de verkiezingen een referendum over het ‘neoliberale beleid’ van Rutte.

Bedreiging. De concurrentie op links is groot: van de Partij voor de Dieren tot Denk en 50Plus. Marijnissen moet zich onderscheiden, maar dat gaat niet altijd goed. Ludiek bedoelde filmpjes waarin de SP-leider in een rode Ferrari rondrijdt, stuiten op kritiek.

CDA, Sybrand Buma

Uitgangspositie. Het CDA predikt  weer het evangelie van ‘verantwoordelijkheid nemen’. Enige lenigheid van de kiezer is daarbij wel vereist. Als oppositielid weigerde Sybrand Buma op cruciale momenten het vorige kabinet te hulp te schieten; nu leest hij zelf oppositiepartijen de les omdat ze ‘aan de zijlijn’ staan.

Buma mist zijn vertrouwde doelwit. Bij voorgaande campagnes keerde hij zich gretig tegen Rutte, wiens premierschap ‘een aaneenschakeling van loze woorden en loze beloftes’ zou zijn. Nu is hij een steunpilaar van diezelfde premier.

Ook op andere terreinen is Buma zoekende. Hij was voor een streng asielbeleid, maar bekeerde zich onder druk van het partijkader tot een kinderpardon. In het regeerakkoord stemde hij in met het ‘het groenste kabinet ooit’, tegelijkertijd waarschuwt hij voor te veel ambities, ook omdat zijn eigen (agrarische) achterban sceptisch is.

Inzet. Belangrijkste troef: de CDA-achterban komt bij dit soort verkiezingen wél trouw opdagen. Buma moet zijn kiezers nu weer zo ver krijgen, waar mogelijk met hulp van het kroonprinsenduo Wopke Hoekstra en Hugo de Jonge.

Bedreiging. Het CDA schuift op richting het midden. Rechtse concurrenten als VVD, FvD en PVV kunnen profiteren.

PvdA, Lodewijk Asscher

Uitgangspositie. Het wrede lot van Lodewijk Asscher: hij rijgt de nederlagen aaneen. Eerst de mokerslag bij de Tweede Kamerverkiezingen (van bijna 25 procent naar 5,7 procent van de stemmen), daarna het verlies bij de gemeenteraadsverkiezingen (van 10,2 procent naar 7,4 procent) en nu tekent zich een forse daling af in de Eerste Kamer.

Asscher weigert te tobben, maar de oppositierol brengt weinig genade. De PvdA’er strijdt tegen het grootkapitaal en vóór ‘bestaanszekerheid’, maar bij ieder initiatief klinkt het aloude verwijt: waarom heeft Rutte II dat dan niet gedaan? Als leider van een kleinere partij moet Asscher vechten om aandacht. Deze week schoof hij met zijn reclameman aan bij De Wereld Draait Door om te praten over de marketingstrategie. Maar niet iedereen binnen de PvdA gelooft dat kiezers willen weten hoe de worst wordt gemaakt.

Inzet. Alles draait om het kernbegrip zekerheid. Asscher moet linkse kiezers zien te overtuigen dat hij die kan leveren.

Bedreiging. De positie van Asscher is niet altijd duidelijk. Hij kan het kabinet soms afschrijven en even later weer een kier openlaten voor samenwerking.

GroenLinks, Jesse Klaver

Uitgangspositie. Klaver bewandelt de omgekeerde route van Asscher: hij wint de ene na de andere verkiezing, ook omdat zijn voorgangers het zo matig deden. De krantenkop kan nu al geschreven worden: GroenLinks gaat zetels winnen.

Maar Klaver heeft de lat voor zichzelf veel hoger gelegd. Hij wil Nederland veranderen, GroenLinks transformeren tot een brede volkspartij én het Torentje veroveren. De praktijk blijkt weerbarstiger. Ondanks de ineenstorting van de PvdA haalde Klaver in 2017 ‘slechts’ 9,1 procent van de stemmen. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 bleef GroenLinks steken op 8,5 procent.

Alle omstandigheden lijken nu gunstig. Klimaatbeleid is hét verkiezingsthema: een thuiswedstrijd voor GroenLinks. Als er nu geen doorbraak komt, wanneer dan wel? Een overtuigende zege in de Eerste Kamer moet ook intern gemor voorkomen. Nu al valt soms te horen dat de partij te veel ‘een onemanshow’ is.

Inzet. GroenLinks presenteert zich als een partij die na deze verkiezingen het beleid kan bijsturen. ‘Het kabinet moet onze plannen aan een meerderheid helpen,’ zei Klaver al.

Bedreiging. De grote woorden bij voorgaande verkiezingen zijn dit keer amper nog te overtreffen, net als de drukbezochte meet-ups in poptempels.

Forum voor Democratie, Thierry Baudet

Uitgangspositie. Aan optimisme geen gebrek bij Baudet. De FvD-leider gaat ervan uit dat de kiezers willen afrekenen met ‘het falend landsbestuur, vol leugens en zelfhaat’. Hij belooft een strenger asielbeleid, een afscheid van de ‘klimaatgekkigheid’ en een Nexit uit de ‘dictatoriale’ Europese Unie.

De boodschap lijkt aan te slaan. Het ledenaantal van FvD groeit, de peilingen zijn gunstig, de campagnebijeenkomsten met Kamerlid Theo Hiddema blijken publiekstrekkers. De belangrijkste illustratie voor het succes is misschien wel de nervositeit bij de VVD. De liberalen hebben een trauma omdat ze Wilders ooit de ruimte gaven zich rechts van de VVD te nestelen; een herhaling met FvD moet voorkomen worden. Baudet kan zich schrap zetten: tot dusver is hij amper op de proef gesteld tijdens campagnes. Dat gaat de komende weken veranderen.

Inzet. Bij FvD dromen ze al van een doorbraak. Met een goede uitslag in de Eerste Kamer is de partij de komende vier jaar een factor van belang op het Binnenhof.

Bedreiging. Baudet is hartstochtelijk voor een Nexit. Rivalen als VVD en CDA denken dat kiezers hem daarin niet gaan volgen.

VVD, Mark Rutte/Klaas Dijkhoff.

Uitgangspositie. De campagnemachine van de VVD draait weer overuren. Al in december introduceerde Rutte via een heus mediaoffensief zijn verkiezingsboodschap: Nederland is een kwetsbaar vaasje dat kapot kan vallen als ‘de schreeuwers’ aan de macht komen. De premier verwaardigt zich niet om de namen van Baudet en Wilders in de mond te nemen; hij spreekt liever over ‘partijen die pleiten voor een Nexit.’

Mede op verzoek van de omroep schuift Klaas Dijkhoff aan bij het RTL-debat donderdag, maar de VVD blijft Rutte zien als grootste troef. De premier presenteert zich als de enige leider die het gefragmenteerde Nederland bestuurbaar kan houden. Geruchten dat hij naar Brussel vertrekt, worden categorisch ontkend.

Dijkhoff speelt tweede viool, maar de fractievoorzitter heeft eerder in debatten bewezen dat hij iemand als Baudet van repliek kan dienen.

Inzet. De VVD wil bovenal de grootste partij blijven. Kernboodschap: onder leiding van Rutte presteert Nederland aanzienlijk beter dan omliggende landen.

Bedreiging. In de discussie over de dividendbelasting haperde de politieke antenne van Rutte. Een door schandalen en affaires uitgedunde VVD oogt dan opeens heel kwetsbaar.

Beeld de Volkskrant infographics
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.