Partijbestuur houdt fractie graag kort

De kiezers maken uit wie er voor het CDA in de Tweede Kamer komen, maar het partijbestuur maakt uit wie de kandidaten zijn....

'Er is een behoorlijke dosis wrijvingswarmte ontstaan tussen het Plein en de Kuyperstraat', zei Jaap de Hoop Scheffer tijdens de crisis die leidde tot zijn aftreden als fractievoorzitter. Aan het Plein huist de CDA-Tweede-Kamerfractie, rechtstreeks gekozen door de kiezer. In de anderhalve kilometer verderop gelegen Kuyperstraat zetelt het CDA-partijbestuur, dat op de bres staat voor leden en kader van de partij.

Evenals bij andere partijen bestaat er een natuurlijk spanningsveld tussen die twee. De wrijvingswarmte, om met De Hoop Scheffer te spreken, tussen fractie en partijbestuur speelde vorig jaar ook de PvdA parten, toen toenmalig partijvoorzitter Marijke van Hees het verwijt kreeg zich te veel met Den Haag te bemoeien.

Fracties hebben een krachtig mandaat voor vier jaar van de kiezer, en varen op basis daarvan een onafhankelijke koers. De Grondwet schrijft dat zelfs voor. Partijbesturen moeten er echter voor waken dat de fractie het contact met de basis van de partij verliest.

Als een partij een krachtige leider heeft, spelen die tegenstellingen zelden op. Onder het succesvolle leiderschap van ex-premier Ruud Lubbers in de jaren tachtig en negentig had het CDA er weinig last van. Maar na diens vertrek en de rampzalige verkiezingsnederlaag in 1994, is het voortdurend hommeles.

Na die verkiezingen dwong waarnemend partijvoorzitter Tineke Lodders de lijsttrekker en juist benoemde fractievoorzitter Elco Brinkman af te treden en plaats te maken voor Enneüs Heerma. Het partijbestuur heeft zijn greep op de fractie sindsdien niet meer losgelaten. Ook niet nadat in 1997 Heerma terzijde werd geschoven om plaats te maken voor De Hoop Scheffer.

Dat een partijbestuur zich tussentijds dermate intensief met de fractie bemoeit, is ongebruikelijk. Formeel heeft het slechts eens in de vier jaar, als de verkiezingen in aantocht zijn, een doorslaggevende stem. Dan wordt de kandidatenlijst voor de nieuwe Tweede Kamer door het bestuur vastgesteld.

De samenstelling van de kandidatenlijst is in de praktijk altijd een krachtmeting tussen het partijbestuur en de zittende fractie. Welke Kamerleden vliegen eruit en wie komen voor hen in de plaats? Binnenskamers wordt de selectie gedaan door een vertrouwenscommissie. Maar het bestuur heeft de beslissende stem, met dien verstande dat de leden, verenigd in het partijcongres, de kandidatenlijst vervolgens moeten goedkeuren.

Door de ontzuiling heeft het CDA geen krachtige pressiegroepen meer, zoals de vroegere Christelijke Boeren- en Tuindersbond, die kandidaten voor het Kamerlidmaatschap aandroegen. Ook is het bestuurderscircuit waaruit de partij kan putten, na zeven jaar oppositie voeren behoorlijk uitgedund.

Daardoor lijkt de bewegingsvrijheid van het partijbestuur, een betrekkelijk onbekend gezelschap van gekozen leden en voorzitters van provinciale afdelingen, slechts te zijn toegenomen. Zowel de vorige week afgetreden voorzitter Marnix van Rij als diens voorganger Hans Helgers nam zich voor het vacuüm op te vullen door de interne partijdemocratie te versterken en nieuw talent aan te zoeken.

Op de achtergrond speelt al sinds 1994 de vraag of het CDA een fulltime of parttime voorzitter moet hebben. Na de verkiezingsnederlaag werd besloten tot een parttime voorzitter. Daarbij speelden financiële overwegingen een rol, maar ook de wens het primaat van de fractie te herstellen. Van Rij was drie jaar geleden bereid de functie parttime te vervullen, maar dat heeft de fractie nauwelijks meer lucht gegeven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden