Partij voor de Dieren, profeet van de tijdgeest

Van een naar twee zetels in de Eerste Kamer: de Partij voor de Dieren valt bij een kleine, maar groeiende groep kiezers in de smaak. 'Het is de enige partij die een alternatief biedt.'

Marianne Thieme. Beeld Judith Baas

Marianne Thieme is er maar wat trots op. Ze heeft een brief gekregen van een voormalig VVD-lid. Nu is hij overgestapt op de Partij voor de Dieren.

'Het Nederlandse Volk bouwt negatief karma op met dieronvriendelijke zaken, zoals met behuizing van dieren in megastallen en vaak afschuwelijk vervoer', staat er. 'Met het lidmaatschap van uw partij distantieer ik me hiervan. Het is me een eer om lid te zijn van uw partij!'

Dat vinden ze bij de Partij voor de Dieren leuk: dat ze kiezers trekken uit alle politieke richtingen. Bij de laatste verkiezingen, de provinciale, bestond 11 procent van de aanhang uit afvallige PvdA'ers, 8 procent kwam van de SP en 6 procent van de VVD.

Het was misschien nog niet zo opgevallen, maar met de Partij voor de Dieren gaat het goed. Tot voor kort mocht die partij niet meer dan 2 procent van de kiezers tot haar aanhang rekenen. Bij de provinciale verkiezingen in maart was de PvdD ineens goed voor 3,5 procent - 210 duizend stemmen. Het heeft deze week een verdubbeling van het aantal zetels in de Eerste Kamer opgeleverd, van één naar twee.

Beeld -

Tijdgeest

Waar komt dat succes vandaan? Aan een nieuwe charismatische leider ligt het niet - al sinds het begin is Marianne Thieme de alfavrouw van de Partij voor de Dieren. Nieuwe verkiezingsthema's dan? Niet helemaal. Thieme is onverminderd van mening dat er een einde moet komen aan de bio-industrie.

Het moet haast de tijdgeest zijn. De tijdgeest die supermarkten influistert om moestuintjes weg te geven, die rondwaart in de keukens waar steeds minder vaak vlees wordt gebraden en over het internet om een rekening te openen bij een bank die niet alleen aan geld denkt. Van die tijdgeest is Marianne Thieme de profeet.

Nou ja, voor 3,5 procent van de mensen dan.

Beeld -

Sojaworsten

Een van die mensen is Paul Cliteur. Hij behoort tot de geleerden die de Partij voor de Dieren heeft weten te strikken om te laten zien dat ze een serieuze partij is. Die hoogleraren denken te weten waarom de PvdD niet alleen profeteert, maar ook profiteert.

Cliteur trok al partij voor de dieren voordat de Partij voor de Dieren bestond. In zijn oratie, het was in 1995, sprak de hoogleraar encyclopedie van de rechtswetenschap over de morele blinde vlek voor dierenrechten. Cliteur: 'De reactie was toen: waar is die man mee bezig? Dat er een partij zou komen, met zetels, was ondenkbaar.' Nu durft Cliteur te zeggen dat er een transitie in de samenleving bezig is. 'Je ziet meer bewustwording. Er is meer vegetarisme en veganisme.'

Dat is niet alleen te zien aan de sojaworsten in de supermarkt, het wordt ook gestaafd door nogal wat onderzoeken, onder meer door de Wageningen Universiteit. Tussen 2009 en 2011 steeg het aantal vegetariërs lichtjes, tot bijna 5 procent van de bevolking. Maar spectaculair is de daling van het aandeel van de bevolking dat elke dag vlees eet: van 27 naar 18 procent. De belangrijkste redenen om vlees te laten staan, volgens het onderzoeksbureau Motivaction: gezondheid enerzijds, natuur en milieu anderzijds.

Beeld -

Morele evolutie

Paul Cliteur merkt de verandering in opvattingen ook in de collegezaal. 'Ik vraag studenten elk jaar: wie kan zich vinden in het idee van dierenrechten? De helft ziet daar nu iets in. Vijftien jaar geleden stak helemaal niemand zijn hand op.'

Volgens Cliteur is er sprake van een morele evolutie. 'Ja, waarom werd de slavernij onacceptabel, waarom kregen vrouwen kiesrecht? Soms breekt het licht door.' Hij denkt er even over na. Zegt dan: 'Het heeft ermee te maken dat mensen steeds gevoeliger worden. Onthoofdingen door IS, dat vinden we nu niet om aan te zien. Terwijl er ook een tijd is geweest waarin het afhakken van een hoofd een spektakel was. De gevoeligheid voor pijn en lijden neemt toe. Daarom vinden mensen het een naar idee, beesten in de bio-industrie.'

Maar waaróm zouden we lijden erger vinden? Dat, zegt Cliteur, komt doordat we ons beter kunnen verplaatsen in de ander. 'De cirkel rond het subject wordt breder. In een primitieve samenleving kennen mensen alleen hun buurtgenoten.'

Beeld -

Smalle voordeur

Als Paul Cliteur een traditionele aanhanger is van de Partij voor de Dieren, dan kan Ewald Engelen model staan voor de nieuwe groep kiezers die de partij aantrekt. De hoogleraar financiële geografie is sinds vorig jaar lijstduwer.

Marianne Thieme zegt weleens dat haar partij een smalle voordeur heeft. Achter het naamplaatje 'dieren' gaat meer schuil dan je op het eerste gezicht ziet. Engelen bewijst dat iedereen zich achter die voordeur een eigen droomhuis kan denken.

Engelen trekt graag de parallel tussen de financiële sector en de vleessector. Voedsel en krediet - het is afkomstig uit een niemandsland op weg naar een ander niemandsland waar eveneens niemand verantwoordelijk is, heeft hij eens geschreven. Aan de telefoon somt hij de overeenkomsten op: 'Te veel schakels, gebrek aan ketenverantwoordelijkheid, schaalvergroting, financieel gedreven handelen, kortetermijndenken.'

Hij weet ook wel dat de PvdD is opgericht om de problemen in de voedselsector te adresseren, zegt Engelen. 'Maar de inzichten en standpunten kun je loslaten op problemen in andere sectoren. Ik zie een toenemende bereidheid om dat te doen. De PvdD wordt minder een one-issuepartij.'

Het is precies wat de nieuwe film van de PvdD, One Single Planet, wil laten zien. Waar eerdere films zich beperkten tot de zonde van vlees en vis eten, is de laatste 'planeetbreed', een term die de PvdD veelvuldig gebruikt. Hij gaat over tekorten aan voedsel en water wereldwijd, over de uitbraak van dierziekten en over de afname van de biodiversiteit.

Doordat de PvdD zich minder richt op zielige dieren en meer op kritiek op het economische systeem, kan ze een toevluchtsoord zijn voor mensen die na de crisis willen breken met het verleden, denkt Engelen. 'Men had de hoop op een reactie op de crisis, een beweging naar lokaler, socialer, minder egocentrisme, hebzucht aan banden, meer zeggenschap naar de burgers. Ondertussen gaat het beleid de andere kant op. Er wordt meer overgeheveld naar Europa. Het transatlantische handelsverdrag TTIP komt er nog bij. Dat is de volgende schaalvergroting, terwijl de burger schaalverkleining wil.

'Ik zie het ongenoegen overal waar ik kom. In het verzet tegen TTIP. Maar ook bij studenten en docenten bij mij op de Universiteit van Amsterdam, die in hun vrije tijd werken aan een alternatieve visie op onderzoek en onderwijs. Of aan burgers die zich tegen hun stadsdeel keren omdat de plantsoenendienst nog steeds het verdelgingsmiddel RoundUp gebruikt - en ze niet afhankelijk willen zijn van een multinational als Monsanto.'

Beeld -
Beeld .

Knuffelwetenschapper

Willem Schinkel wil niet zeggen wat hij stemt, zelfs niet óf hij stemt. Toch is de hoogleraar sociologie de knuffelwetenschapper van de Partij voor de Dieren. Alle Haagse PvdD'ers verwijzen triomfantelijk naar hem. Dat komt doordat hij heeft gezegd dat de Nederlandse politiek gedepolitiseerd is - alle partijen lijken op elkaar. En dat alleen de Partij voor de Dieren zich daaraan onttrekt.

'Er is een symbolische strijd om een paar procentpunten koopkracht in 2040', zegt Schinkel. 'Het verschil tussen de SP en de VVD is dat de een het begrotingstekort een paar puntjes minder ver wil laten oplopen dan de ander. Er wordt niet fundamenteel nagedacht. Bij jongeren is er een enorme frustratie over het gebrek aan articulatie van een politiek alternatief.'

De PvdD is de enige partij die wel een alternatief biedt, zegt Schinkel. Dat kan de reden zijn dat veel jongeren bij de partij terechtkomen. Zo stemt 7,5 procent van de kiezers in de universiteitsbibliotheek van Amsterdam PvdD. Op de Utrechtse campus geldt dat zelfs voor 8,9 procent.

Waarom die behoefte aan een radicale omslag? Schinkel: 'Enerzijds is het niet meer te ontkennen dat klimaatverandering een serieus issue is. Anderzijds hebben we te maken met de nasleep van de economische crisis. Steeds meer mensen merken dat ze het niet meer beter zullen krijgen dan hun ouders. Er is weer kritiek op het kapitalisme mogelijk. Dat laat Thomas Piketty zien, met zijn boek Capital in the Twenty-First Century.'

Bij GroenLinks kunnen de mensen die op zoek zijn naar fundamentele verandering niet terecht volgens Schinkel. 'De Partij voor de Dieren is de enige partij die kiezers niet naar de mond probeert te praten. GroenLinks heeft mij weleens benaderd met de vraag: waar kunnen we meer kiezers vinden? Dat is een absurde vraag. Je moet eerst ideeën hebben, en daarmee de politiek in gaan.

'Voor het succes van de PvdD is het cruciaal dat mensen teleurgesteld zijn in GroenLinks. Daar hadden mensen met een groen hart een thuis. Maar ook die partij heeft de bezuinigingen gesteund en is in de ogen van sommige kiezers te veel gericht op compromissen. Misschien kan Jesse Klaver daar iets aan veranderen, maar het is te vroeg om dat te zeggen.'

Beeld .
Beeld .

Welvaartsverschijnsel

Wacht even. Wie naar Cliteur, Engelen en Schinkel luistert, zou bijna denken dat de revolutie aanstaande is. Maar het gaat nog steeds over 3,5 procent van de kiezers.

We weten meer van hen - met dank aan opinieonderzoeker Peter Kanne van I&O Research. Ze komen opvallend vaak uit de stad. Vooral hoogopgeleiden zijn goed vertegenwoordigd. Tweederde is vrouw. Onder hen veel alleenstaanden. Zij zijn niet op zoek naar een partij 'die opkomt voor mensen zoals ik'. Dit is de kleine groep die in onderzoeken van het Sociaal en Cultureel Planbureau aangeeft dat ze zich vooral zorgen maakt over natuur, milieu of leefomgeving.

Premier Rutte is helder over de mensen die hun stem geven aan de Partij voor de Dieren. 'Dit is een welvaartsverschijnsel. Hiermee is het land eigenlijk wel af.'

Klopt dat? Is dit een elite? Of zijn dit de voorlopers in een brede stroming?

Opinieonderzoeker Kanne ziet wel degelijk een kentering. 'Mensen blijken genoeg te hebben van de grootschaligheid, de efficiency, de economie gericht op geld verdienen. Je ziet veel ontwikkelingen in kleinschaligheid, van onderop. Mensen zeggen hun relatie met ING en ABN Amro op en ze gaan naar de ASN Bank of Triodos. In de grote stad komen er winkels zoals Marqt, met duurzame producten.'

Tegelijkertijd bezit hij over een flinke dosis realisme. 'Ik heb nog nooit een peiling gedaan waarin de PvdD meer dan vier Kamerzetels haalde. Als ze mee wil doen met de grote partijen, moet ze duidelijker standpunten innemen op sociaal-economisch terrein.' Bij de Tweede Kamerverkiezingen ging het tot nu toe altijd over verdelingsvraagstukken, weet Kanne.

Maar, zegt hij: dat kan zomaar anders zijn als de economie aantrekt. 'Dan kan de stroming die duurzaamheid belangrijk vindt groeien.'

De vraag is alleen: komen die mensen dan terecht bij de Partij voor de Dieren?

Hoe graag de PvdD ook zegt dat er kiezers toestromen vanuit alle andere partijen, in de praktijk blijken de meesten van GroenLinks te komen. Van de mensen die bij de laatste, provinciale, verkiezingen op de PvdD stemden, noemde bijna 30 procent GroenLinks als tweede keus.

Met Jesse Klaver kan GroenLinks weer aantrekkelijker worden voor PvdD-kiezers. Klaver sprak zich uit tegen de 'economisering' van de samenleving en vóór aandacht voor duurzaamheid.

De Partij voor de Dieren is niet meer de enige die de roep van de tijdgeest heeft gehoord.

Beeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden