Partij van bange mannen

Ze zeggen in de partijtop dat het niet meer zo is, dat het CDA heus geen partij is van bange mannen die debatten over nare, potentieel splijtende zaken in de partij schuwen....

Ja, vorig jaar misschien, toen smaakmakers als Ab Klink, Maxime Verhagen en Marja van Bijsterveldt net tot het kabinet waren toegetreden en iedereen moest wennen aan zijn nieuwe rol en aan de vriendschap met de PvdA. Toen ‘was het inderdaad wat luw bij ons’, zoals Jos Werner, CDA-fractieleider in de Eerste Kamer, het zegt.

En nu? Nu gaat het fantastisch, zegt Werner. Het zal weer storm lopen op het congres in Utrecht vandaag, er zijn meer dan duizend aanmeldingen en het applaus zal gul zijn. Maar onder de warme deken van de grootste gezinspartij van Nederland broeit het. Daar ligt gesmoord debat. Een tocht door de partij langs vier haltes.

Toogdag
Storm loopt het niet deze dinsdagavond 13 mei in de Eenhoorn te Amersfoort, een weinig opbeurend congrescentrum. Terwijl dit toch als een toogdag van de ledendemocratie is aangekondigd. Er is een mannetje of zeventig. Onder hen partijkader en een enkel Kamerlid, maar ook gewone leden.

Het is de grote landelijke aftrap van Morgen Begint Vandaag, een serie debatten met gewone leden in het ganse land over de politieke agenda van het CDA vanaf 2011, wanneer deze kabinetsperiode erop zit.

Iedereen mag zeggen wat hij denkt. Al is het traject omwille van de ordelijkheid nogal aangeharkt. De partijtop selecteerde de thema’s, variërend van onderwijs tot Europa, opdat al te wilde ideeën de boel niet kunnen versjteren. Allemaal ‘ontzettend toekomstgerichte onderwerpen’, aldus een opgetogen Peter van Heeswijk, sinds kort partijvoorzitter.

De avond begint traditioneel. Een praatje van Pieter van Geel, fractieleider in de Tweede Kamer. Een praatje van CDA-prominent Hans Hillen, Eerste Kamerlid. Niemand zegt iets waaraan hij zich een buil kan vallen.

En dan gebeurt er iets interessants. CDA’er Willem van Leeuwen, de voorzitter van de woningbouwverenigingkoepel Aedes, krijgt het woord. Hij begint een betoog over de hopeloos vastgelopen woningmarkt. Klaagt dat de subsidiëring van huiseigenaren via de hypotheekrenteaftrek en de eigenaardigheden in de huursubsidie de woningmarkt hebben verpest. Dat de kloof tussen huur en koop niet eerder zo onoverbrugbaar is geweest. Dat het CDA daar niks aan wil doen. Dat het ongelooflijk is dat bij de formatie de hele woningmarkt inclusief het denken daarover in een doos is gestopt met een sticker ‘niks aan doen’ erop.

Weinig fiducie
Ja, Van Leeuwen weet ook wel dat het CDA-congres vorig jaar om een onderzoek naar de woningmarkt heeft gevraagd – overigens zeer tegen de zin van de partijtop in. Maar daarin heeft Van Leeuwen weinig fiducie, aangezien het WI, het Wetenschappelijk Instituut van het CDA, in zijn aangekondigde huizenmarktstudie enkel zal ingaan op de aanbodzijde en dus niet op de hypotheekrenteaftrek. ‘Gedraai om de hete brij.’

Een verontrust kijkende jonge man staat op: ‘Is dat zo? Ik word hier boos van. Er was ons een open dialoog beloofd. Kan meneer Van Geel antwoorden?’

Peter van Heeswijk, die als debatleider met de microfoon rondgaat, geeft zelf maar antwoord: ‘Er wordt helemaal niks weggemoffeld. Punt. Zijn er nog andere vragen, over een ander onderwerp?’ Hij kijkt er olijk bij, maar iemand roept verbijsterd: ‘Sjonge!’ Er klinken muitende geluiden.

‘O’, zegt Van Heeswijk. En hij geeft Pieter van Geel alsnog het woord, die uitlegt dat in het regeerakkoord nu eenmaal beloofd is dat het kabinet de woningmarkt met rust zal laten. Hans Hillen schiet hem te hulp: ‘Als morgen in de krant staat: het CDA wil de hypotheekrente bediscussiëren, dan zijn we overmorgen afgeserveerd.’

Niet frank en vrij
Daar sta je dan, als lid van de grootste regeringspartij, verankerd in het centrum van de macht en belast met de allerhoogste verantwoordelijkheid, namelijk het leveren van de premier. Probeer dan maar eens frank en vrij grote maatschappelijke knelpunten aan de orde te stellen zonder in zalvende nietszeggendheid te belanden – en de woningmarkt is misschien wel een van de formidabelste problemen in het Nederland van nu.

‘Oude wijn in nieuwe zakken’ noemt Arend Jansen de inspraakronde dan ook. Jansen is voorzitter van de Basisgroep, een club CDA’ers die opkomt voor minima en mensen met een uitkering. ‘De vorige partijvoorzitter Marja van Bijsterveldt hield ook rondjes door het land, Fonteinavonden. Effectief, want je mag stoom afblazen. Maar of ze er wat mee doen?’ Jansen, erbij vanaf het begin en oud-lid van het partijbestuur, denkt wel eens: ‘Als het de top niet uitkomt, wordt het weg gemasseerd. Uiteindelijk is het CDA een machtspartij met een traditionele top-downstructuur.’

Er staat een jonge man bij de interruptiemicrofoon: ‘In een algeheel verbod op de sharia kan ik me niet vinden. Sommige onderdelen passen best binnen onze wet.’ Een ander staat op: ‘Nooit doen! De deur niet op een kiertje zetten.’

Een stemming volgt. De meeste handen gaan de lucht in vóór de stelling: ‘Invoering van de sharia mag nooit worden toegestaan, ook niet via eigen rechtbanken die specifiek voor de islamitische gemeenschap gelden.’

Bomvol
De jongeren van het CDJA congresseren deze zaterdag 24 mei in de bossen van Driebergen – en het centrum zit bomvol. De jongerenorganisatie van het CDA, met beroemde oud-leden als Jan Peter Balkenende en Camiel Eurlings, geldt van oudsher als pool voor jeugdig christen-democratisch talent. En als luis in de pels.

Centraal staat de nota Religie binnen de democratische rechtsstaat, een pittig stuk met dito stellingen als: ‘verzuiling van moslims is beslist onwenselijk’ en ‘de joods-christelijke traditie moet leidend zijn bij het inpassen van de islam binnen de rechtsstaat’.

Er wordt veel geargumenteerd over het al dan niet handhaven van christelijke feestdagen en of er nou te zeer een Rita Verdonksmaakje aan het stuk zit met zijn ophemeling van de nationale identiteit. Na wat amendementen neemt de CDA-jeugd de nota met een grote meerderheid aan.

En bij het grotemensen-CDA? Daar wordt het stuk doodgezwegen. Onbegrijpelijk, vindt CDJA-vice-voorzitter Geert Meijering. ‘Het CDA geeft het debat weg aan de Geert Wildersen van deze wereld. Terwijl wij als christen-democraten bij uitstek geëquipeerd zijn om iets te vinden van de rol van religie in het publieke domein. Maar het CDA blijft steken in: waar twee geloven elkaar ontmoeten ontstaat respect. En wat als er geen respect ontstaat dan?’

Risicoloos
Vrijdagavond was fractieleider Pieter van Geel op bezoek gekomen in Driebergen, voor een discussie met de jongeren. Een halve dag later roeren Geert Meijering en Maarten Neuteboom, mede-auteur van het islamstuk, teleurgesteld in hun thee. ‘Geen woord over religie, terwijl hij wíst dat dit het thema is van het weekend.’

En toen er tussen een serie vragen uit het publiek eentje zat over de arrestatie van Gregorius Nekschot, beantwoordde Van Geel keurig het hele setje vragen op die ene over Nekschot na. Vergeten. Meijering: ‘Zó risicoloos.’

De fractie ergert zich omgekeerd en in stilte groen en geel aan de luidruchtige jongeren. Ze staan in Trouw, in Opinio, in de Volkskrant en komen op radio en tv met hun kritiek op de bange mannen van het grote CDA die het mohammedanenvraagstuk niet aandurven, uit angst dat het de partij doormidden splijt.

Enkele CDJA’ers moesten op het matje komen bij de Kamerfractie, om zich te laten vertellen dat al dat geroep over de islam en al dat getrap tegen de CDA-top niet handig is. Voor dat soort klusjes is er Sybrand van Haersma Buma, de fractiesecretaris in de Tweede Kamer. Want electoraal is een islamdebat niet bijster interessant: de CDA-kiezer woont op de Veluwe en heeft geen last van radicale imams.

Het gaat de premier er niet om Opinio kapot te procederen, heeft hij al diverse malen laten weten. Dat de bodemprocedure die de Staat tegen het opinieweekblad aanspande daar mogelijk toe kan leiden, is jammer maar niet de bedoeling.

Respect
Waar het de premier wél om gaat: respect. Hij vind het ongehoord dat Opinio een tekst afdrukte, zogenaamd van Balkenendes hand, waarin pittige dingen gezegd worden over islamieten. Gevaarlijk bovendien, want stel je voor dat de mensen in Islamabad of Teheran denken dat de premier dit echt vindt. Dat de rechter in kort geding Opinio vrij pleitte, deert hem niet. Hij procedeert door tot er een principe-uitspraak ligt over de vraag of spotternij met de premier wel mag.

De reactie past in de traditie van het CDA, die publicaties liever niet heeft als ze ‘nodeloos beledigend’ zijn. Van Fitna tot de cartoons van Gregorius Nekschot: respectloos doen over anderen, past niet.

Opinio gaat ondertussen gewoon door met prikken in het CDA. Het stelt de kolommen wijd open voor CDA-leden die dingen schrijven als: ‘De interne discussie is uit de partij verbannen. De minister-president heeft zich omringd met loyale sergeanten en duldt geen kritiek. Opkomende politieke bewegingen worden als oorzaak in plaats van als symptoom van het afnemend vertrouwen neergezet. Op fundamentele vragen wordt gereageerd met een stijlrecensie (‘de toon bevalt me niet’). Symptomen van de decadentie van een machtspartij.’ (Was getekend: Quinten Pluymaekers, oud-bestuurslid CDA-Gelderland).

Het is dinsdag 27 mei en er wordt gedebatteerd over een wetsvoorstel van Harry van Bommel (SP) voor een raadplegend referendum bij Europese Verdragswijzigingen. Henk-Jan Ormel, die namens het CDA het woord voert, ziet er niets in en vraagt dertig seconden spreektijd aan. Langer heeft hij niet nodig om ‘njet’ te zeggen.

‘Dertig seconden! Hoe onbeschoft en arrogant kun je zijn?’ windt Van Bommel zich dagen later nog op. ‘Het initiatief nemen tot een wetsvoorstel is een van de belangrijkste instrumenten die de Kamer heeft. Ik vraag het CDA niet om het met ons eens te zijn, wel om als grootste regeringspartij een serieuze en verantwoordelijke discussie in de Kamer te voeren.’

Gedisciplineerd
Het CDA zit er niet mee. De Kamerfractie draait als een zonnetje. Gedisciplineerd. Strak geleid. Onenigheid komt zelden naar buiten. Pieter van Geels taakopvatting bestaat uit het onverkort steunen van alle kabinetsbeleid, het uit de wind houden van de premier en het zorgvuldig mijden van alles wat tot gedoe kan leiden. De inbreng van een Kamerlid wordt eerst gaar gestoomd door diverse gremia in de fractie, en wordt daarna met het kabinet afgestemd. Nooit springt er een kikker uit de kruiwagen.

Met afgrijzen wordt toegekeken hoe de PvdA zich steeds verder in de penarie draait. Het loslaten van oude standpunten gaat het CDA veel soepeler af. De draaien die de christen-democraten gemaakt hebben om de overstap te kunnen maken van het centrum-rechtse CDA-VVD-D66 kabinet naar het centrum-linkse CDA-PvdA-CU zijn zo elegant verlopen, dat haast niemand ze de partij nadraagt.

Op televisie komen ze zelden, dan kan het ook zelden misgaan. Pieter van Geel is de onbekendste fractieleider van de grote partijen. Van alle partijen verschijnen CDA’ers verreweg het minst in programma’s als Pauw & Witteman en Nova, zo blijkt uit een recente analyse van NRC-televisierecensent Hans Beerenkamp.

Geef ze ongelijk. De peilingen zijn het CDA relatief genadig. Waar andere klassieke partijen als de PvdA en de VVD peilingsgewijs afgeslacht worden, weet het CDA het verlies hanteerbaar te houden.

In het kader van de permanente campagne heeft de partij inmiddels de aanval op de populisten geopend. Het CDA wordt daarin neergezet als een nette bestuurderspartij van mensen die niet schelden en geen beloftes doen die ze niet kunnen waarmaken.

Motto: Don’t rock the boat.

Profiel: Respect!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden