Partij met pluche-potentie

Het partijcongres van de SP, vandaag, gaat gepaard met gedonder & gedoe. Maar intussen is de SP klaar om te regeren, mocht de tijd daar ineens zijn....

Ták, ták, ták, ták, tikt het Kamerlid met zijn wijsvinger op tafel: 2, 5, 9, 25. Vier triomfantelijke vingers steekt de oud-wethouder in de lucht, voor elk cijfer eentje: 2, 5, 9, 25. Staccato dreunt de onderzoeker het rijtje op: 2, 5, 9, 25.Het is een cijferreeks die iedere SP’er kan dromen en die PvdA’ers buikpijn en lichte misselijkheid bezorgt. Het zijn de zetels in de Tweede Kamer van de Socialistische Partij. Of liever: de zetelgroei door de jaren heen.

In 1994 kwamen Remi Poppe en Jan Marijnissen met z’n tweetjes nieuw in de Kamer. Nu zit er een blok vol, het klasje van Jan. Het ‘orakel uit Oss’ zit na al die jaren onwrikbaar op diezelfde stoel in het meest linkse hoekje van de grote vergaderzaal.

Het zichtbare bewijs van een groei ‘die echt uniek, echt zonder precedent is in de parlementaire geschiedenis’, zegt Gerrit Voerman, historicus, directeur van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen (DNPP) in Groningen en SP-watcher. Hij werkt aan een boek over de partij.

Niet dat je ze veel tegenkomt in de Haagse wandelgangen. SP’ers zijn nogal op zichzelf. Ze trekken zich terug op hun eigen vleugel van het Tweede Kamergebouw, achter dichte deuren. Lunchen doen ze voornamelijk met elkaar en van borrelen en ritselen met collega’s van andere partijen moeten ze weinig hebben.

Over het zelf verkozen kluizenaarsbestaan zeggen ze: een SP’er encanailleert zich niet met het establishment. Dat gevoelen zit diep in de genen van de SP-mens, zegt een PvdA’er. ‘Die weerzin van de oude macht is heel echt. Zo’n Remi Poppe wil eigenlijk helemaal niks met ons te maken hebben.’

Tja, zegt Ronald van Raak, SP-parlementariër sinds een jaar, voormalig directeur van het Wetenschappelijk Bureau van de partij en ‘verliefd op de SP’. ‘Ik ben één keertje in Nieuwspoort geweest (de Haagse sociëteit voor politici, spindoctors en pers – red). Het lijkt me niet de goede plek om het volk te representeren. Ik ga liever het land in.’ Partijsecretaris Hans van Heijningen vertelt hoe hij het uitlegt aan nieuwe leden met politieke aspiraties: ‘We komen voort uit kritiek op het polderen. Dan gaan we nu niet meedoen aan: gezamenlijk een hapje doen, dan komen we er wel uit.’

Maar binnen de SP is het wel ‘een beetje een kleffe bende’, vinden mensen die de partij van buitenaf bekijken. De SP, dat is een way of life, een club met sektarische trekjes, waar de leden hun vrienden en geliefden onder elkaar zoeken en die intieme familiefeesten viert in het Land van Ooit, gegroepeerd rond de grote roerganger Jan Marijnissen. ‘Een vriendenclub’, verbetert Van Raak. ‘Een verzameling lieve mensen die een vriendelijkere samenleving willen.’

Maar het rommelt tussen die ‘lieve mensen’. Voor het eerst in het bestaan daalde het aantal leden dit jaar. Dat kwam hard aan bij de socialisten die de laatste jaren alleen maar groei, groei, groei kenden. Een aantal leden had de contributie voor het lidmaatschap niet betaald en werd de partij uitgeknikkerd. Maar de hoofdreden dat dit jaar 1.700 aanhangers de vriendschap verbraken, zijn de strubbelingen in de partij.

Ach, wuift het partijbestuur het verlies weg, 1.290 leden kwamen er bij. Netto verloor de partij ‘slechts’ 410 mensen uit de achterban. En nog steeds mag de SP zich met 50.430 leden de derde partij van Nederland noemen.

Oproer

Oproer
Niet zoveel aan de hand dus, haast partijsecretaris Hans van Heijningen zich te zeggen. De onzichtbare tweede man, ofwel de brandjesblusser, van de partij vindt het ophef om niets, al die strubbelingetjes in zijn partij.

Oproer
Maar in het land rommelt het al maanden. Een Eerste Kamerlid werd met veel bombarie uit de SP gezet, een hoofdredacteur moest het partijblad Tribune verlaten en in het land ontstond oproer over het partijbestuur dat ‘monden snoert’. Afvallige SP’ers spuien graag en uitgebreid hun gal in elke langskomende krant en elke openstaande microfoon over de dictatuur van Jan, de kilheid jegens gevallen leden en de harde omgangsvormen.

Oproer
Half oktober telde het tv-programma EenVandaag dat anderhalf jaar na de lokale verkiezingen 26 gemeenteraadsleden van de SP ermee kapten of de partij verlieten met medeneming van hun zetel.

Oproer
‘Dat zijn erg veel ongelukken’, zegt SP-watcher Voerman. Deels komt dit, denk hij, doordat afvallige PvdA’ers overliepen naar de SP en zich bij nader inzien toch niet prettig voelden in de strakke SP-organisatie.

Oproer
Deels speelt de beruchte afdrachtenregeling mee, denkt Voerman. Gemeenteraadsleden en parlementariërs van de SP laten hun schadeloosstelling rechtstreeks in de partijkas storten, van waaruit de leden vervolgens een – veel lagere – vergoeding terugkrijgen. Hebzucht is zelfs af en toe een verdwaalde SP’er niet vreemd; soms wil iemand graag aanspraak maken op het totale bedrag dat hem aanvankelijk toekwam. Dat leidt onherroepelijk tot afscheid van de partij.

Oproer
Voerman voorziet extra gedonder, nu minister Ter Horst van Binnenlandse Zaken overweegt overheden te verbieden de schadeloosstellingen rechtstreeks over te maken naar de partijkas. ‘Straks krijgt een SP’er het geld eerst op zijn eigen rekening en moet hij het vervolgens zelf overmaken naar de SP. Ik denk dat veel raadsleden zich dan voor het eerst zullen realiseren dat het veel geld is, en dat het hun geld is.’

Oproer
Nee, ‘vriendelijk’ gaat het er in de partij niet aan toe, vinden leden gepeild door TNS NIPO en RTL nieuws. Ruim eenderde van de aanhang vindt dat Marijnissen (voorzitter van het bestuur én de fractie) te veel macht heeft. Vooral de mannelijke aanwas vindt dat de macht wel iets minder ver mag reiken. De vrouwen vinden de ophef over Jan als ‘de grote baas’ overdreven. Het zou de SP goed doen, damesbladen lezend Nederland (en niet per se alleen de bijstandsmoeders) lopen weg met de SP, becijferde opinieleider Maurice de Hond vorig jaar nog.

Oproer
Op het partijcongres, vandaag in de Van Nelle Ontwerpfabriek in Rotterdam, is de sluimerende onvrede samengebald in een tiental voorstellen waarmee de afgevaardigden namens SP-leden de democratisering van de partij willen afdwingen. Vanaf 10 uur ’s morgens tot 7 uur ’s avonds wordt er gestemd, over 275 ideeën die de SP nóg sterker moeten maken. ‘Hoezo, geen democratie?’, wil Tweede Kamerlid Harry van Bommel maar zeggen.

Oproer
De brandjes moeten worden geblust op het congres, want de partij wil koste wat het kost de groei consolideren. ‘Als een soort clickfonds’, zegt een PvdA’er die met jaloerse bewondering naar de partij kijkt. Dat betekent ook bescheiden blijven: ‘Ik heb niet de illusie dat ik ’s morgens wakker wordt en dat er een heel nieuw land aan mijn voeten ligt’, aldus Van Heijningen.

Oproer
Bij consolideren hoort ook andere groepen aanboren. De PvdA heeft zijn tentakels in besturen, bij de vakbond, in de ziekenhuisdirecties. SP’ers zijn eerder op de werkvloer te vinden. Al groeit de aanhang in de hogere echelons op de universiteiten, zegt Van Raak. ‘Toen ik daar nog werkte en zei dat ik bij de SP zat, keken ze me raar aan. Nu stemmen ook hoogleraren SP.’

Oproer
Maar de straat is en blijft van levensbelang voor de partij die immers groot werd in het actiewezen en nog altijd bij elke staking met zijn neus vooraan staat.

Oproer
Eigenlijk zou de SP vandaag tienduizend krentenbollen uitdelen voor de demonstranten die zouden komen protesteren tegen de versoepeling van het ontslagrecht op de Coolsingel in Rotterdam. Maar daar stak het kabinet een stokje voor. Het ontslagrecht is geregeld, de demonstratie is afgezegd, de krentenbollen zijn afbesteld.

Schijnwerpers

Schijnwerpers
Bij Harry van Bommel staat de deur altijd open, en bij hem is (als een van de weinigen in de Kamerfractie) weleens een kritisch geluid op te tekenen. Dat Van Bommel tegen de dubbele functie van zijn leider is bijvoorbeeld.

Schijnwerpers
Maar daags voor het congres is het bekende gezicht van de SP goed geluimd. Tja, er zijn wat problemen her en der in de regio. ‘Maar welke partij heeft dat niet’, doet hij wegwuiverig. Een enorme groei brengt ook nadelen met zich mee, relativeert hij. ‘Alle schijnwerpers staan op je gericht.’ Al met al gaat het lekker met de partij, vindt Van Bommel. Zo lekker dat de SP toe is aan regeren. Minister van Bommel? ‘Nou nee, ik zie mijn oude collega’s van de PvdA die nu minister zijn. Die worden compleet geleefd. Niets voor mij.’

Schijnwerpers
Opvallend aan het ‘kluizenaarsbolwerk’ in het Kamergebouw zijn de dichte deuren. Hier wordt hard gewerkt, is de sfeer. Maar als aan de deur wordt geklopt, zwaait die open en zegt een SP-Kamerlid vrolijk ‘Goedendag, bakje koffie?’ Jan de Wit vindt het bezoek zichtbaar gezellig. ‘Ach’, met enige weemoed praat de SP-veteraan over de tijd dat de partij slechts twee zetels had. ‘De groei, die is heel leuk, indrukwekkend.’

Schijnwerpers
De Wit wordt in het kamp ‘bestuurders’ gezet. Zijn vrouw Riet is al jaren SP-wethouder in Heerlen. ‘Op plaatselijk niveau bewijzen we dat we het kunnen: besturen.’ Datzelfde zegt Kamerlid Emile Roemer, voorheen wethouder in Boxmeer, hij zat in een college met de VVD, het CDA en een lokale partij. ‘Het is water bij de wijn doen, maar die moet wel te drinken blijven.’

Schijnwerpers
Wheelen en dealen, kan de SP dus best, wil hij er maar mee zeggen. ‘Zolang je maar aan de mensen kunt uitleggen waarom je dingen doet.’

Schijnwerpers
De SP levert inmiddels wethouders in twintig gemeenten. Maar zegt Van Heijningen, de SP moet wel de partij van de straat blijven. ‘We moeten niet gaan regeren om het regeren.’

Schijnwerpers
In de lokale politiek wordt de soep niet zo heet gegeten als hij wordt opgediend. Zo haalde Roemer een punt over bedrijventerreinen binnen, maar moest in ruil daarvoor wel akkoord gaan met de aanschaf van kerkverlichting. Moeilijker waren de coalitieonderhandelingen over het asielbeleid. ‘Dat hebben we uiteindelijk aan de gemeenteraad overgelaten.’

Schijnwerpers
Lokaal besturen met de VVD, lijkt voor geen enkele SP’er een heet hangijzer. Landelijk is het echter ondenkbaar, roepen de leden in koor.

Schijnwerpers
Kan de SP überhaupt landelijke regeringsverantwoordelijkheid aan? De partij scoort, omdat het makkelijk schieten is vanuit de oppositie. Nog nooit heeft de SP op landelijk niveau coalities hoeven te sluiten en principes hoeven te verloochenen om het coalitiebelang te redden. Maar natuurlijk kan de SP regeringsverantwoordelijkheid aan, denkt onderzoeker Voerman. ‘Ze kunnen het wel. Dat zie je op lokaal niveau.’ Voerman vindt het dan ook ‘ontzettend dom’ dat het CDA en de PvdA er recentelijk op provinciaal niveau in zijn geslaagd de SP overal uit het provinciebestuur te houden. ‘Daarmee houd je ze in de underdogpositie. Bovendien hadden ze wel behoorlijk gewónnen.’

Schijnwerpers
Lokaal besturen is natuurlijk wel makkelijker, geeft Voerman meteen toe. Lokaal zijn de politieke vraagstukken praktischer, gaat het over lantaarnpalen. Landelijk gaat het over grote politiek en ideologische tegenstellingen. Dan kan de SP eigenlijk alleen maar over links regeren.

Schijnwerpers
‘Maar stel’, zegt Voerman, ‘dat de SP bij de eerstvolgende verkiezingen wéér wint. Dan zal het CDA toch echt serieus moeten nadenken over de mogelijkheden. Zeg nooit dat SP-CDA altijd onder alle omstandigheden volstrekt onmogelijk is.’

Schijnwerpers
Jan Mastwijk, SP-watcher bij het CDA in de Tweede Kamer, zegt dat de partij volwassen is geworden, met alle voor- en nadelen die daarbij horen. ‘Dan bedoel ik de relletjes in het land.’ Het CDA neemt de socialisten serieus. ‘Als de SP blijft groeien, is het zeker een partij om rekening mee te houden.’

Schijnwerpers
SP-senator Tiny Kox, de man achter Marijnissen en SP-senator, beaamt dit. ‘Het radicale is er bij ons wel een beetje af. Ik denk dat het CDA denkt: dit gaat niet meer over, laten we ze maar serieus nemen. Terwijl de PvdA nog vooral denkt: oei, ze komen op ons terrein, wegwezen.’

Schijnwerpers
Eigenlijk vindt Kox de vraag of de SP wel regeringsverantwoordelijkheid aankan ‘arrogant’. ‘Alsof we een test moeten doen of we wel geschikt zijn voor het pluche, terwijl zoveel mensen in het land op ons stemmen, omdat ze kennelijk vinden dat de andere partijen het regeren niet zo goed doen. Dat zou de anderen moeten dwingen tot enige bescheidenheid.’

Schijnwerpers
Het doet de SP’ers denken aan oude tijden, toen Ad Melkert als fractievoorzitter van de PvdA ten tijde van Paars het adagium aanhing: als je doet alsof ze er niet zijn, gaan ze vanzelf weg. Deze ‘Melkertdoctrine’ ziet Harry van Bommel weer een beetje terugkeren bij de sociaal-democratische broeders van de PVdA. ‘Het is weer heel lastig zakendoen met de PvdA in de Kamer.’

Schijnwerpers
Logisch, zegt Voerman. ‘De PvdA had altijd een abonnement op links.’ Met de ontwikkeling van een sekte-achtige Maoïstische groepering naar een brede links-populistische volkspartij, heeft de SP de hegemonie van de PvdA op sociaal-democratische vraagstukken doorbroken. ‘Nu is het een partij die de morele waarden van het klassieke socialisme nog aanhangt, maar niet meer alle productiemiddelen wil nationaliseren. Wie wil groeien, moet niet bij Mao blijven. Dat hebben ze goed gezien.’

Touwtjes

Touwtjes
Niettemin laadt Marijnissen de verdenking op zich een leider volgens Maoïstische traditie te zijn. Volgens de afvalligen is hij degene die aan alle touwtjes trekt, op het dictatoriale af. Het is, zeggen zij, leeg rond Marijnissen.

Touwtjes
‘Och, touwtjes, touwtjes’, zegt Kox. ‘Dat is heus het geval niet. Het zou ook niet werken. Een boel touwtjes, dat raakt maar in de war.’ Marijnissen is gewoon de politiek leider van de partij, zegt hij. Daar moet niemand verder wat achter zoeken, wil hij maar zeggen.

Touwtjes
Om te bewijzen dat Marijnissen niet overal aanwezig is, wijst hij op de afwezigheid van de Grote Leider in de Tweede Kamer. ‘De fractie laat hij over aan Agnes Kant. Hij vertrouwt zijn Kamerleden’ Het was dan ook Marijnissen die twee jaar lang zijn klasje van dertig politiek talenten klaarstoomde voor het echte werk: de club van 30.

Touwtjes
Sowieso neemt de SP scholing heel serieus. Aspirant-raadsleden en –Kamerleden worden gedrild in het bestuurlijke handwerk. Zoals altijd na ongelukken is ook ditmaal na recente strubbelingen op lokaal niveau het antwoord nog strakker scholen.

Touwtjes
De leider speelt daar een grote rol in. Hij zit bewust niet in de Kamer, hij is bezig met de partijorganisatie, volgens Kox. ‘Zo’n Pieter van Geel die de CDA-fractie leidt, zit wel netjes altijd in de grote vergaderzaal van de Twee Kamer, maar in zijn partij heeft hij niets te vertellen. Dan zie ik hem weer zwetend en vermoeid zitten bij Pauw en Witteman en denk ik: man, waarom doe je dat toch?’ Jan moet fris blijven voor de media.

Touwtjes
Maar wat als Jan wegvalt? ‘Niemand heeft dat charisma’, zegt Voerman. ‘Eerst komt Jan en dan een hele tijd niets. Agnes Kant heeft het niet, Harry van Bommel heeft het niet. Tiny Kox is ook geen charismatisch man. Maar zonder Jan stort de partij heus niet in. Daarvoor is ze te strak en te goed georganiseerd.’

Touwtjes
Na lang nadenken komt Voerman op een naam van een mogelijke opvolger: ‘Ronald van Raak! Het zou me niets verbazen, als hij snel gaat stijgen. Hij is prominent lid, publiceert veel, komt bij het Wetenschappelijk Bureau vandaan, heeft in de Eerste Kamer gewerkt.’

Touwtjes
En wat zegt Ronald van Raak zelf? ‘Een nieuwe Jan? Nee, die komt er niet. Jan is Jan. Maar er komt wel een nieuwe voorzitter.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden