Parels van de mestvaalt van de geschiedenis

Het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam viert zijn 75-jarig bestaan. Ooit was het een bedevaartsoord voor links. Nu liggen documenten van Karl Marx en Pim Fortuyn er gebroederlijk onder één dak. Door Peter Giesen

Het manuscript van Das Kapital van Karl Marx ligt in Amsterdam. Waarom niet in Londen, waar Marx zijn klassieke werk schreef, of in Moskou, decennia lang de wereldhoofdstad van het communisme?


Het antwoord ligt in de turbulente jaren dertig. Het manuscript was in het bezit van de Duitse sociaaldemocraten in ballingschap, die geld nodig hadden voor agitatie tegen Hitler. Met pijn in het hart wilden ze hun kroonstukken verkopen. De meest kapitaalkrachtige partij was het Marx-Lenin Instituut in Moskou. Het was echter moeilijk zaken doen met de stalinistische Sovjet-Unie. In 1938 werd de onderhandelaar van het Marx-Lenin Insituut, de oude bolsjewiek Boekharin, naar Moskou teruggeroepen en geëxecuteerd.


Uiteindelijk verkochten de Duitsers het manuscript aan het in 1935 opgerichte Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam.


Het instituut viert zijn 75-jarig bestaan met een prachtige tentoonstelling Wereldverbeteraars! in Amsterdam. Voor de expositie doet het IISG een greep in zijn archieven met posters, spandoeken, pamfletten en andere parafernalia van mensen die de wereld wilden verbeteren, van de Russische bolsjewieken tot de Parijse studenten in 1968, van vegetariërs tot antiglobalisten. Zo wordt een verhaal verteld van idealisten door de eeuwen heen. Sommigen bereikten hun doel, anderen zagen hun utopieën mislukken of gruwelijk ontsporen.


Het IISG, gevestigd in het Oostelijk Havengebied, is het grootste documentatiecentrum ter wereld op het gebied van sociale geschiedenis en emancipatiebewegingen. Elk jaar komen vijfduizend wetenschappers uit de hele wereld naar Amsterdam, om onderzoek te doen in de archieven, die 50 kilometer aan stukken beslaan. Aan het instituut wordt ook onderzoek gedaan naar arbeid en migratie in een tijdperk van globalisering.


In de jaren zeventig was het IISG een bedevaartoord voor links. 'Zo werd het door de medewerkers ook wel ervaren', zegt de huidige directeur, Erik-Jan Zürcher. 'Het instituut was een tempeltje, de medewerkers hogepriesters.' De werknemers waren met de linkse beweging verbonden en politieke affiliaties luisterden nauw: tijdens de lunchpauze ging een anarchosyndicalist liever niet naast een sociaaldemocraat zitten.


Die tijden zijn allang voorbij, zegt Zürcher. In de jaren tachtig werd het instituut grondig gereorganiseerd. Het werd ingelijfd door de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen en kreeg een degelijke onderzoeksafdeling. Tegenwoordig benadrukt het ook zijn politieke neutraliteit. 'Sociale geschiedenis is niet hetzelfde als socialisme', zegt Zürcher. Het instituut bewaart ook het archief van Hans Janmaat, de leider van de Centrumpartij. De stukken van Pim Fortuyn worden er bewaard, voordat ze naar Rotterdam verhuizen.


Toch vormen de archieven van de internationale arbeidersbeweging nog altijd een belangrijk kern onderdeel van het IISG. Het instituut werd opgericht in 1935 toen Europa ten prooi viel aan totalitaire regimes, in Rusland, Duitsland, Italië en Spanje. Zij vervolgden niet alleen mensen, maar ook de archieven waren niet veilig. 'Archieven raakten op drift, en zochten een tehuis', zegt Zürcher.


De eerste directeur van het IISG, de economisch historicus N.W. Posthumus, wist in die jaren een grote collectie te verwerven, waaronder archieven van de Duitse sociaaldemocraten, de Spaanse vakbonden en de Russische tegenstanders van het bolsjewisme. Het geld daarvoor kwam grotendeels van De Centrale, de verzekeringsmaatschappij van de vakbeweging, die later zou opgaan in SNS Reaal.


In mei 1940 vielen de Duitsers ook Nederland binnen. Het instituut werd binnen twee weken bezet. 'De Duitsers hebben geen moment overwogen de collectie te vernietigen. Ze wilden haar juist gebruiken voor onderwijs aan een nieuw op te richten universiteit voor de elite van het Derde Rijk. De vijand moest bestudeerd worden om hem beter te kunnen bestrijden', zegt Zürcher.


Door ruzies in de nazitop kwam hier echter niets van terecht. De collectie viel uit elkaar en werd na de oorlog terug gevonden in Berlijn, Frankfurt, Polen en een aantal rijnaken in Noord-Duitsland. Een deel werd vermist en bleek later ingepikt door de Russen. Na de val van de Sovjet-Unie kwam een flink aantal stukken weer terug. Na de Tweede Wereldoorlog bleef het instituut verzamelen. Er worden documenten bewaard van nieuwe sociale bewegingen als provo en de krakers. Maar ook zijn oude rol als veilige haven voor bedreigde archiefstukken is nog lang achterhaald. Zo werden documenten uit Turkije, Iran, Burma en Indonesië naar Amsterdam verscheept.


De collectie van het IISG is heel breed. Er worden niet alleen documenten bewaard over sociaaldemocraten en communisten, maar ook over geheelonthouders, natuurbeschermers en seksueel hervormers. Maar toch: betekent de val van de Muur en de relatieve teloorgang van Europees links niet dat ook het instituut wat minder relevant is geworden?


Zürcher: 'Nee, de val van de Muur betekent slechts het einde van het communisme, een specifieke stroming binnen het socialisme. Alleen als je met een baby boomers-blik naar de westerse wereld kijkt, denk je dat het politiek idealisme minder leeft. Het leeft juist volop, alleen heeft het andere vormen aangenomen.


'Ik zou het bijvoorbeeld interessant vinden om materiaal van de Tea Party te verzamelen, een typische grass roots-beweging. Bovendien: wereldwijd kun je ook niet zeggen dat de arbeidersbeweging irrelevant is geworden. In Azië wordt nog altijd gestreden tegen kinderarbeid. De achturige werkdag is bij ons geregeld aan het begin van de 20ste eeuw, maar is hoogst actueel in Thailand of Maleisië.'


In de werkkamer van Zürcher hangt een wereldkaart met vlaggetjes in landen waar het IISG actief is, zoals Thailand en India. Is het niet beter aan Thais instiuut voor sociale geschiedenis op te richten, in plaats van het materiaal naar Nederland te halen?


'Natuurlijk, dat vinden wij ook. Maar in zulke landen ontbreken vaak de politieke vrijheid en de materiële omstandigheden om archiefmateriaal goed te bewaren. Soms worden stukken gewoon in de kelder van een oude fabriek gedumpt. In opkomende landen als India zijn mensen bezig met rijk worden, niet met het bewaren van hun erfgoed', zegt Zürcher.


Elk jaar krijgt het IISG er vijf- tot zeshonderd meter materiaal bij, uit de hele wereld. De vijfde verdieping van het gebouw is geschikt gemaakt voor de opslag van documenten, zodat het instituut weer tien jaar vooruit kan. Maar het wordt wel moeilijker om alles bij te houden. De oude arbeidersbeweging was strak georganiseerd, in partijen en vakbonden. Nieuwe sociale bewegingen zijn veeleer losse en soms nogal onoverzichtelijke netwerken.


Die fragmentatie wordt nog eens versterkt door het gebruik van nieuwe technologieën. 'Hoe zijn mensen actief? Ze gaan minder de straat op, en zitten meer op internet. Blogs, mailtjes, twitterberichten. Hoe kom je daaraan en hoe bewaar je dat? Dat is een vraag waar alle archieven mee zitten', zegt Zürcher.


Het IISG houdt de geschiedenis 'live' bij. Als in Thailand de roodhemden tegen de geelhemden strijden, verzamelen medewerkers van het instituut materiaal. Ook het Iraanse verzet tegen de vervalste verkiezingen werd op de voet gevolgd.


Het IISG is geen tempeltje voor links meer. Maar een zekere sympathie voor de underdog is gebleven, zegt Zürcher. 'De naam van de tentoonstelling, Wereldverbeteraars, was in de jaren zeventig een typische term uit De Telegraaf. Ze stond voor mensen die van alle realiteitszin gespeend waren. Wij maken er een geuzennaam van. Je kunt dit werk niet doen als je geen sympathie hebt voor mensen die de status quo niet accepteren, die strijden tegen onrecht, vaak met enorme opofferingen. Dat wil niet zeggen dat je het met ze eens bent. Hun utopieën zijn vaak mislukt. Maar ik blijf het mooi vinden, mensen die tegen de stroom oproeien, zoals Domela Nieuwenhuis of Multatuli.'


Historische beelden die te zien zijn op de expositie van het jarige IISG: een poster van de Iraanse ayatollah Khomeiny uit de jaren '80, omslag van het vegetariërstijdschrift Vegetarische Bode (eind 19de eeuw) en een Japanse houtsnede van een Nederlandse koopman en zijn Javaanse bediende, eveneens uit de 19de eeuw.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden