Paradoxen rond een inspirerend protest

De 65ste verjaardag van de Februaristaking van 1941 was aanleiding voor het verschijnen van een studie over de manier waarop dit massale Amsterdamse protest tegen de jodenvervolging na de oorlog is herdacht....

Zo ernstig werden de meningsverschillen dat eind jaren vijftig zich op25 februari niet minder dan vier verschillende herdenkingsstoetenformeerden, te weten: de genodigden van de gemeente Amsterdam, deaanhangers van de Communistische Partij van Nederland, de door deze partijzoëven uitgestoten sympathisanten van de zogeheten Bruggroep ofSocialistische Werkerspartij en een groepje ongebonden linkseintellectuelen.

Het zou tot 1966 duren vóór de voornaamste twee betrokken partijen,gemeente Amsterdam en CPN, het eens konden worden over een gezamenlijkdefilé. Ook daarna bleef die eenheid nog lang broos, wat tot uiting kwamin het ontbreken van sprekers - met het oog op mogelijk onwelgevalligeuitspraken - , het versturen van twee verschillende uitnodigingen, en hetzoveel mogelijk buiten de plechtigheid houden van personen die in 1941 eenrol in de staking hadden gespeeld, maar inmiddels in ongenade warengevallen bij de CPN.

Annet Mooij heeft zich gelukkig niet uitsluitend beperkt tot detragikomische verwikkelingen rond de herdenking. Ze gaat ook - kort - inop de Februaristaking zelf en spreekt het verlossende woord in het schiereindeloze debat over de vraag hoe het massale, schijnbaar spontane karaktervan het protest zich verhoudt tot de organiserende rol van de communisten.

De CPN speelde een cruciale rol bij het voorbereiden en op gang brengenvan de protestactie, die een groter succes werd dan de initiatiefnemershadden durven dromen. Nog wat uitvoeriger staat Mooij stil bij deaanvankelijk botsende en tot op de dag van vandaag verschuivendeinterpretaties van de betekenis van de Februaristaking.

De vraag naar die betekenis - Is die er? Hoe dan? - boeit mij het meest.Wat aan de nasleep van de Februaristaking het meest opvalt, is natuurlijkde paradox dat een gebeurtenis die zich in 1941 in grote eensgezindheidvoltrok, later aanleiding gaf tot felle twisten die ook nog eens met flinkwat onverdraagzaamheid, bitterheid en kleinzieligheid werden uitgevochten.

Voer voor cultuurpessimisten: dat krijg je ervan, als je aan eenhistorische gebeurtenis betekenis wilt ontlenen voor nu. In zijn besprekingvan De strijd om de Februaristaking (Cicero, 24 februari) verbindt MartinSommer aan Mooijs relaas de conclusie dat de geschiedenis geen eigenaarheeft, zeker niet als er moed of onbaatzuchtigheid te halen zijn. Sommerheeft voor meer dan 50 procent gelijk. De naoorlogse herdenkingsperikelenzijn in belangrijke mate te wijten aan de halstarrige pogingen van de CPNom de Februaristaking te claimen als van háár en daaraan ook nog eens hetrecht te ontlenen te dicteren hoe er herdacht moest worden. Benauwend ensoms méér dan dat, bijvoorbeeld bij het van het Jonas Daniël Meijerplein'verbannen' van intussen dissident geworden hoofdrolspelers van weleer alsBertus Brandsen en Piet Nak.

Toch is dit niet méér dan de voorkant van het verhaal. Er is ook een,eveneens door Mooij belichte, achterkant: het niet veel minder benepenstreven van tegenstanders van het communisme om de CPN elk aandeel in deFebruaristaking te ontzeggen. Voor die afkeer van het communisme kondengoede redenen bestaan, want de inzet van de Nederlandse communisten voorde mensenrechten was zacht gezegd inderdaad nogal selectief: wel,hartstochtelijk en metterdaad, opkomen tegen de vervolging door Hitler,maar de onderdrukking door Stalin goedpraten of negeren.

Blijkbaar was het in het heetst van de Koude Oorlog onmogelijk om decommunisten zowel te kritiseren - om hun selectieve verontwaardiging engebrek aan democratisch besef - als te waarderen - voor hun prominente rolin het verzet. Pogingen om de Februariherdenking een actueel tintje tegeven door te ageren tegen de 'Duitse herbewapening' of het plaatsen vande kruisraket komen ons nu belachelijk voor.

Is het dan onvermijdelijk dat elke historische gebeurtenis die tot deverbeelding spreekt, wordt omgeven en verstikt door mythes? Ik durf daargeen antwoord op te geven, er is al te veel stelligs beweerd. Maar voor mijblijft die Februaristaking een bron van inspiratie: als je ziet dat iemandwordt geslagen en uit z'n huis gesleept, dan doe je wat. Dan pik je datniet. Aardig om na te streven, toch?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden