Paradepaard met wrange bijsmaak

Terwijl Den Haag fors bezuinigt op cultuur, heeft de stad wel geld gevonden voor het Spuiforum. Het 'icoon' voor het Nederlands Dans Theater, het Residentie Orkest en het Koninklijk Conservatorium is omstreden. 'Dit project wordt een teleurstelling. Alles wijst erop.'

Over één ding zijn vriend en vijand het eens: het Haagse Spuiplein heeft op het eerste gezicht weinig allure en op het tweede gezicht nog wat minder. Het is winderig en doods, op een koopje aangelegd, slecht onderhouden. De computergestuurde fontein van beeldend kunstenaar Peter Struycken doet het meestal niet en de kleurige lichtjes zijn al jaren kapot.


Achter de gevels van de Dr. Anton Philipszaal (1.890 stoelen) en het Lucent Danstheater (1.001 stoelen) lekt het dak, hapert de riolering en is de gemeenschappelijke foyer te krap. Maar het plan om de twee aan elkaar geplakte gebouwen al na 25 jaar te slopen, doet bij menigeen de wenkbrauwen fronsen.


'De Nieuwe Kerk aan de overkant dateert van 1650. Bouwen we tegenwoordig zo veel slechter?' vraagt architect en voormalig PvdA-raadslid Joop ten Velden zich af. 'Dit project wordt een teleurstelling. Alles wijst erop.'


Spuiforum, zo heet het paradepaardje van het stadsbestuur. Het Nederlands Dans Theater, het Residentie Orkest én het Koninklijk Conservatorium vinden er onderdak. Het gebouw van 60 meter hoog is aangekondigd als een Haags icoon met een programmering 'van Bach tot Borsato en van Blaudzun tot Bollywood'. De gemeenteraad moet er begin november over beslissen en debatteert er 18 oktober over. Het besluit ligt gevoelig: bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2010 was het plan een heet hangijzer, in 2014 mogelijk weer.


De opening is voorzien voor 2018, niet toevallig het jaar dat Den Haag culturele hoofdstad van Europa hoopt te zijn.


Intussen snijdt geen andere stad zo fors in kunst en cultuur: het budget slinkt van 63 miljoen euro (2009-2012) naar 49 miljoen (2013-2016). Zo wordt de subsidie van het Museon met 1 miljoen euro gekort, moet het Residentie Orkest terug van negentig naar zeventig musici en is het einde oefening voor het Koorenhuis (cultuureducatie) en Culturalis (amateurkunsten).


'De humuslaag van de Haagse cultuur verdwijnt. En wat krijgen we ervoor terug? Een opgefluft theatergebouw', verzucht directeur Caroline Wiedenhof van het Koorenhuis. Het kunstencentrum gaf in 2011 les aan 84.601 Hagenaars. Ze vroeg 20 procent minder subsidie aan dan in de vorige periode, maar kreeg helemaal niets meer.


En dus werkt Wiedenhof nu aan een sociaal plan voor haar mensen, onder wie een kleine negentig docenten. 'Prima om het conservatorium een nieuwe huisvesting te geven. Maar het talent moet wel ergens vandaan komen. Nu al zitten er ontzettend veel buitenlandse studenten op het conservatorium.'


'Het Spuiplein met z'n doodskisten is verschrikkelijk, het heeft zichzelf op alle fronten overleefd', erkent Wim van Stam. Per 1 januari valt het doek voor het theater waarvan hij directeur is: De Regentes, gevestigd in een voormalig art-decozwembad. 'Ik ben erg voor grote ambities, maar koester in godsnaam óók wat je hebt. Het Spuiforum wordt gefinancierd uit een ander potje, zegt het stadhuis. Maar dat is gelul. Pardon: een politieke keuze.'


Die politieke keuze werd in 2010 nog uitgesteld. In dat jaar kostte het Spuiforum, ontworpen door het Rotterdamse bureau Neutelings Riedijk, nog 260 miljoen euro. Het was te groot, te kostbaar en te ingewikkeld. Nu het plan weer uit de ijskast is gehaald, kan het ook voor 181 miljoen euro: er komt een zaal minder en het gebouw wordt geen 66 maar 60 meter hoog.


Bordkarton

'Al in mijn eerste werkweek kreeg ik een nieuw theatercomplex cadeau', lacht Henk Scholten, sinds 1 september directeur van het Lucent Danstheater en de Dr. Anton Philipszaal. 'Het Spuiforum moet het beste van het Concertgebouw, het Muziektheater en Carré in zich verenigen. Dit wordt geen elitaire cultuurtempel voor de happy few en de heavy users.' Ondanks zijn enthousiasme begrijpt hij de wrange bijsmaak. 'Ik kom net terug van een club die slachtoffer is van de bezuinigingen. Dat is zwaar en pijnlijk. Maar het doet niks af aan het belang om te investeren in een goede culturele infrastructuur.'


Wat er aan schort, laat hij zien tijdens een kruip-door-sluip-door-rondleiding ('ik verdwaal nog steeds'). Instrumenten en kostuums staan tussen de archiefdozen, de solistenkamer waar violiste Janine Jansen zich een week geleden prepareerde op haar concert is een veredelde bezemkast waar je met je handen het plafond kan aanraken. Als op 13 november Guus Meeuwis in de Anton Philipszaal optreedt, moet er een kabel met krachtstroom vanuit het Danstheater komen. 'Of we moeten buiten een generator zetten.'


Sloop na 25 jaar vindt Scholten dan ook te rechtvaardigen: 'Renovatie kost vele tientallen miljoenen en daarna zingen we het hoogstens een jaar of twintig uit. Deze gebouwen zijn met minimale middelen neergezet, met bordkarton en gipswandjes. Het was de ambitie van het orkest en het dansgezelschap, de gemeente zat voor een dubbeltje op de eerste rij. Destijds is al gezegd: dit is niet voor de eeuwigheid.'


Elders in de stad klinkt gemor. Alle wethouders willen een monumentje achterlaten, zodat ze later kunnen zeggen: dit heeft opa gebouwd. 'Het is iets des bestuurders', veronderstelt directeur Wiedenhof van het Koorenhuis. 'Wat wij doen, heeft geen allure voor ze. Ik heb een diep verlangen ontwikkeld naar goed bestuur. Begin bij het waarom. Marktwerking is geen doel, maar een middel. Een gebouw idem dito.'


Dat vindt ook architect Joop ten Velden, PvdA-raadslid van 1974 tot 1982. 'Lees het raadsvoorstel maar eens goed. Het ademt de sfeer: we moeten en zullen een gebouw, koste wat het kost, alles moet ervoor wijken. Er is enorm geknepen, per saldo gaan het danstheater, het orkest en het conservatorium erop achteruit. De artist's impressions geven een vals beeld. Ze wijken op cruciale punten af van de werkelijke bouwtekeningen. Maar als je daar op wijst, worden de voorstanders boos.'


Bij stadsontwikkeling ligt zijn hart - Ten Velden heeft originele Spuiplannen van Wim Quist, Carel Weeber en Herman Hertzberger op tafel liggen. 'Een ontwerp moet goed voelen, het moet kloppen in de stad, zoals toen Richard Meier het Haagse stadhuis bouwde. Maar wat gebeurt er tegenwoordig? Ze hebben de Zwarte Madonna gesloopt voor twee nieuwe ministeries. Hoe durft zo'n PvdA-wethouder zo'n prachtig volkshuisvestingscomplex neer te halen? '


De binnenkort leegstaande ministeries van Binnenlandse Zaken en van Justitie, pal achter het Spuiplein, bieden wel een kans, zegt Ten Velden. 'De gemeente zoekt nog naar een bestemming. Zet het Conservatorium in die ministeries, daar is 100 duizend vierkante meter, maak daar iets moois van. Dan heb je nog steeds veel geld over om de theaters op te knappen én een geweldig Spuiplein te maken.'


Bijval

Toch is er ook bijval voor het Spuiforum. Het Conservatorium, het Nederlands Dans Theater en het Residentie Orkest verheugen zich en rekenen op kruisbestuiving. De Stichting Binnenstad is laaiend enthousiast, zo hebben ze aan de wethouders geschreven. 'Groot compliment dat u in deze tijden een financieel haalbaar plan met zo'n visie en ambitie durft neer te zetten', schrijft de club van onder meer Kamer van Koophandel, winkeliers en horeca. 'Dit nieuwe gebouw zal een belangrijke mate bijdragen aan de ambitie om in 2018 culturele hoofdstad van Europa te worden.'


Kan het Spuiforum op tijd klaar zijn? De sloop kan pas beginnen in de zomer van 2014. Architect Ten Velden durft er vergif op in te nemen dat de planning te krap is. 'Dat kun je vergeten.' Ook theaterdirecteur Scholten is nuchter: 'Een bouwput zal het niet meer zijn, misschien wel een gebouw dat nog in de steigers staat. Maar je kunt best culturele hoofdstad zijn met een locatie die nog niet klaar is.'


Aus Greidanus worstelt intussen met de samenloop van omstandigheden. Als artistiek leider van Toneelgroep De Appel vecht ook hij voor zijn voortbestaan. De gemeentelijke subsidie werd weliswaar toegekend, maar het Rijk is afgehaakt. 'Dat betekent mogelijk het einde', zegt de man die nu speelt in de theatermarathon Herakles.


Hij weet dus hoe andere getroffen Haagse culturele instellingen zich voelen. Maar als artistiek leider van Den Haag culturele hoofdstad is Greidanus een warm voorstander van het Spuiforum. 'Je kunt de ene bezuiniging niet met de andere investering vergelijken. Het is niet zo dat er alsnog meer geld naar de cultuursector gaat indien het Spuiforum wordt afgeblazen.'


'Stad zonder muren' is het motto van Den Haag 2018. Maar de muren van het Spuiforum hoeven wat Greidanus niet per se over zes jaar te zijn opgeleverd. 'In het bidbook waarin we eind oktober onze kandidatuur als culturele hoofdstad presenteren, is het Spuiforum geen hoofdpunt. We hebben ons lot er niet aan verbonden.'


VAN PLAN TOT OPENING

1980

Plannen voor een gebouw voor het Nederlands Dans Theater, als uitbreiding van het Circustheater in Scheveningen. Eerste grote ontwerp van Rem Koolhaas.


1984

Den Haag wil danstheater in de binnenstad. Residentie Orkest wordt buurman.


1987

Opening Dr. Anton Philipszaal en Lucent Danstheater (een jaar na de Stopera in Amsterdam).


2010

Stadsbestuur wil Spuiforum, maar het plan is te duur (260 miljoen euro).


September 2012

Aangepast plan voor het Spuiforum (181 miljoen euro).


6 oktober 2012

Nederlands Dans Theater en Residentie Orkest vieren '25 jaar buren'.


1 november 2012

Gemeenteraad neemt besluit over Spuiforum.


Najaar 2013

Jury kiest Europese culturele hoofdstad 2018.


Zomer 2014

Beoogde aanvang sloop en nieuwbouw.


2018

Beoogde opening Spuiforum, Den Haag mogelijk culturele hoofdstad.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden