Papierwinkel

De recensenten van de Volkskrant blikken terug op het afgelopen jaar. Welke boeken raden zij aan als kerstgeschenk? Voor een ander, of gewoon voor uzelf.

Diverse auteurs Ik ben een gemankeerde saxofonist - Lucebert & Jazz (Huis Clos)

Els Kloek (red.) 1001 Vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis (Vantilt)

Judith Brodie Shock of the News (Lund Humphries)

Dat jazzmuziek de dichter en schilder Lucebert (1924-1994) inspireerde, was geen geheim. Hoe diep de liefde reikte, weten we dankzij Ik ben een gemankeerde saxofonist, een schitterend verzorgde bundel met interviews, beschouwingen en beeldend werk, inclusief twee cd's. Instructief ook is de inventarisatie van Luceberts platenkast, met alleen al 62 keer Duke Ellington.


Een kleurrijke stoet bekende en vergeten figuren trekt voorbij in 1001 Vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis, een naslagwerk dat reikt van het Vrouwtje van Stavoren tot Marga Klompé. De vijftienhonderd fraai opgemaakte pagina's verleiden tot eindeloos bladeren - wie weet nog wie Lizzy Ansingh was, of Maartje Draak?


De krant als artistiek medium is het onderwerp van Shock of the News, een uitbundig overzicht van een eeuw artistieke reflectie op vorm en inhoud van het dagblad. Het begint met Pablo Picasso, die in zijn stilleven Gitaar, muziekpapier en wijnglas een kop uit Le Journal van 18 november 1912 monteerde - schokkend nieuws destijds.


Erik van den Berg


John Williams Butcher's Crossing (Lebowski)

Donna Tartt Het puttertje (De Bezige Bij)

Dave Eggers De Cirkel (Lebowski)

'Wie schrijft die blijft' zeggen ze, maar het feit dat de prachtboeken van John Williams (1922-1994) zomaar in vergetelheid konden raken en slechts door een gelukkig toeval weer werden herontdekt, relativeert deze wijsheid. Niettemin: wat geweldig dat na Stoner nu ook van Butcher's Crossing het stof is weggeblazen. Via de belevenissen van ex-Harvardstudent Will Andrews vertelt Williams opnieuw, maar toch geheel anders het verhaal van een idealistische jongeman die op zoek gaat naar de schoonheid van het Ware Leven en van een koude kermis thuiskomt. Droefgeestige boodschap, maar met zo veel vertellerskracht gebracht dat je als lezer blijmoedig geïmponeerd achterblijft.


Het puttertje van Donna Tartt vraagt van zijn lezers een eigenschap die al jaren op de terugweg is: geduld. Na een verpletterend begin neemt Tartt gas terug en schetst nauwgezet en met grote stilistische brille de ontwikkelingen van haar gecompliceerde personage Theo Decker. Diens partner-in-crime, de slinks opererende Oekraïense weggetjesweter Boris, is de aanstekelijkste romanfiguur van het jaar. Een monumentaal boek over de troost van de schoonheid, verpakt als een modern-Dickensiaanse Bildungsroman.


Van alle romans die ik dit jaar las, is De Cirkel van Dave Eggers het meest blijven na-ijlen. Niet omdat het literair het beste boek is, maar vanwege de verontrustende beelden die het oproept, beelden die na de laatste bladzijde niet langzaam wegebben, maar hinderlijk blijven doorspoken. De Cirkel is het 1984 van het internettijdperk genoemd, maar beschrijft een werkelijkheid die veel nabijer lijkt en daardoor dreigender voelt dan Orwells tijdloze boek.


Hans Bouman


David Finkel Thank You For Your Service (Scribe)

Andrew Solomon Ver van de boom - Als je kind anders is (Nieuw Amsterdam)

Colm Tóibín Het testament van Maria (De Geus)

Oorlogscorrespondent David Finkel neemt je in Thank You For Your Service mee in de wereld van een groepje getraumatiseerde Irakveteranen die de grootste moeite hebben het leven thuis weer op te pakken. Finkel laat je hun dilemma's en problemen meevoelen, van het uit handen laten vallen van een baby tot de eenzame rit met een geweer het bos in.


De boeken die me van het afgelopen jaar het meest zijn bijgebleven, hebben dat met elkaar gemeen: ze brengen je in een belevingswereld die afwijkend is van wat we als de norm beschouwen. De psychiatrie heeft de laatste decennia haar maatschappelijke functie vervuld: we hebben mensen die we voorheen gewoon maar vreemd of ronduit eng vonden, beter leren begrijpen.


Dat gaat op voor getraumatiseerde oorlogsveteranen, maar ook voor de afwijkende kinderen die Solomon in zijn boek beschrijft. Hoe is het als je kind autist, schizofreen of transgender is? De Ierse schrijver Colm Tóibín gooit het net nog wat wijder uit in zijn vanuit Maria's standpunt vertelde novelle. Hoe is het als je zoon in een om bloed roepende meute aan het kruis genageld wordt? Word je daar een serene heilige van? Welnee, daar word je een bange, neurotische vrouw van die wegvlucht van de plaats des onheils en niets moet hebben van de irritante losers die zich de volgelingen van haar zoon noemen.


Ranne Hovius


Willem van Toorn Bezweringen (Querido)

Micha Hamel Bewegend doel (Atlas Contact)

Toon Tellegen De optocht (Querido)

Tot dichtbundels uit 2013 die me in het bijzonder raakten, behoort allereerst Willem van Toorns indringende reeks portretten van 'nog zo nabije verlorenen': familieleden, vrienden en collegadichters als Herman de Coninck, Hans Faverey en C.O. Jellema. De intens melancholieke toon is die van een aangeslagen realist, oog in oog met de 'afwezigheid van wie hier met ons in dit landschap liepen'.


Micha Hamels Bewegend doel is een sprankelende en geestige bundel vol contrasten, woordbelust en ouderwets welbespraakt. Of hij nou een parodie op Goethe's Erlkönig maakt ('Pap, ik hoor een stem!' / 'Dat is de radio, mijn kind.') of zich een leven voorstelt met een beroemde popster: het is een feest om te lezen.


'Verslag van een ooggetuige' noemt Toon Tellegen zijn bundel De optocht. Op een dag waarop de noodklok luidt, laat hij 'het eeuwige eenrichtingsverkeer' van het menselijk bestaan aan zich voorbij trekken, in een apocalyptische, James Ensor-achtige stoet. Sluw gecomponeerde, meeslepend muzikale poëzie, met vele zich in het geheugen borende details.


Erik Menkveld


Jannie Regnerus Het lam (Atlas Contact)

Donna Tartt Het puttertje (De Bezige Bij)

Frits van Oostrom Wereld in woorden (Bert Bakker)

In Het lam van Jannie Regnerus vertelt moeder Clarissa over de periode dat haar 5-jarige zoontje Joris nierkanker heeft, zijn haren uitvallen en hij dikwijls moet braken. Kijkt Clarissa vanuit haar huis naar de overkant van de straat, dan ziet ze stillevens van vuil op de stoepen, hoopjes peuken, lege bekers en hamburgerverpakkingen, 'de contouren van een ingedroogde plas braaksel in een portiek'. Alles lijkt een uitzaaiing. Onsentimenteel, beeldend, op momenten ook geestig en grimmig.


Die soberheid is effectief. Maar de weelde die Donna Tartt uitstrooit in Het puttertje, maakt ook háár roman groots. Ze schept onvergetelijke personages en landschappen, maar de grootste indruk maakt haar stijl: 'Toen we buiten de kerstdrukte in liepen voelde ik me wat wankelmoedig en verdrietig, en de linten om de gebouwen, de flonkerende etalages versterkten die drukkende somberte slechts - donkere winterluchten, een grijs ravijn van sieraden, bont en de droeve macht van rijkdom.'


Erudiet en flonkerend is Wereld in woorden, de literatuur- en cultuur- geschiedenis van de 14de eeuw die Frits van Oostrom ons biedt. De AKO-jury nomineerde het niet. Niks van aantrekken. Prachtboek.


Arjan Peters


Julian Barnes Wijsneus in de keuken (Atlas Contact)

Julian Barnes Hoogteverschillen (Atlas Contact)

Umberto Eco De geschiedenis van imaginaire landen en plaatsen (Bert Bakker)

Natuurlijk zou het veel logischer zijn om Julian Barnes' afgelopen jaar verschenen Hoogteverschillen op 1 te zetten, over rouw, dan zijn tien jaar oudere (maar in 2013 in het Nederlands uitgebrachte) tussendoortje Wijsneus in de keuken, over koken. In Hoogteverschillen verweeft Barnes feiten en fictie over de pioniers van de ballonvaart met zinnen die het onvoorstelbare verdriet over de dood van zijn echtgenote Pat Kavanagh proberen te beschrijven. Het is het soort boek waarvoor critici in hun machteloosheid maar teruggrijpen op woorden als 'aangrijpend', 'subliem', 'ontroerend'.


Hoogteverschillen is opgedragen aan Pat, Wijsneus in de keuken aan Zij voor wie. Dat is diezelfde Pat, maar in dit boekje leeft ze nog en wordt ze liefdevol aangeduid als 'Zij Voor Wie De Wijsneus Kookt'. Ziekte en dood liggen nog niet op de loer; de Wijsneus kan zich onbekommerd bezighouden met gasstanden, kooktijden en ingrediënten: 'Ik heb een heel precies boodschappenlijstje nodig en een kookboek met een vaderlijke toon.'


Het schijnbaar vanzelfsprekende geluk dat van de pagina's spat, maakt Wijsneus in de keuken met terugwerkende kracht bijzonder. En sowieso verdient het een topnotering omdat het melding maakt van een huisregel die meer mensen zouden mogen invoeren, namelijk dat je na je 25ste je ouders nergens meer de schuld van mag geven: 'Ja, je mag ze zelfs vergeven.' Overigens zijn zowel de Wijsneus als Hoogteverschillen prachtig vertaald door Ronald Vlek.


Umberto Eco's De geschiedenis van imaginaire plaatsen en landen is een groot feest voor iedereen die wil weten waar Atlantis lag, mocht het hebben bestaan, en hoe het land van de Bijbel eruit zag. Schitterend vormgegeven ook, vol illustraties waarin alles kan en de zon altijd schijnt.


Wilma de Rek


Stefan Hertmans Oorlog en terpentijn (De Bezige Bij)

Ilja Pfeijffer La Superba (de Arbeiderspers)

Remco Campert Hotel du Nord (De Bezige Bij)

Wie zoekt naar een gemene deler ziet dat dit romans zijn met een eigen poëtica en een autobiografische lading. Voor alle duidelijkheid: het is geen ordinaire gluurlust die ermee bevredigd wordt, al moet gezegd dat de seksscènes in La Superba goeddeels in die specifieke behoefte voorzien.


Nee, eerder is het zo dat deze drie titels tegemoet komen aan de wens om een schrijvende geest te kunnen volgen, inclusief diens biografische bagage. In H¿tel du Nord bijvoorbeeld zie je minieme details uit Camperts curriculum opduiken. Ook in de gedachten van zijn personage over het schrijverschap herken je hem: 'Ik speel geen rol. Ik ben een mens, die schrijft.'


Mijn euforische ontzag bij dit soort regels is gelijk aan die van de bioloog die na een tocht door de jungle oog in oog staat met een uitzonderlijke diersoort. Lezen is naderen.


Hertmans laat zich evenzeer naderen. Hij vertelt over zijn grootvader, Urbain Martien, wiens dagboek hij in handen kreeg. Het bevat onder meer noties over de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog. Warm ingebed in de relatie tussen opa en kleinzoon, bevindt zich een ijzingwekkend verslag van een oorlog die in het collectieve geheugen der Belgen van geen wijken weet.


Ik heb de drie boeken in willekeurige volgorde genoemd, omdat ik er niet een kiezen wil. Omdat La Superba mijn favoriete boek is, dankzij Pfeijffers intelligente bezetenheid. Omdat Oorlog en terpentijn eveneens mijn favoriet is, dankzij Hertmans' sensibiliteit. En Hotel du Nord omdat ook de lumineuze Campert mijn favoriet is.


Daniëlle Serdijn


Norman Davies Vergeten koninkrijken - De verborgen geschiedenis van Europa (De Bezige Bij)

Oliver Burkeman Tegengif (Ambo)

Sam Harris Waarom je nooit moet liegen (Atlas Contact)

Waaraan we denken bij namen als Tolosa, Borussia en Sabaudia? De meesten van ons denken aan helemaal niets. Geschiedenis wordt geschreven vanuit het perspectief van landen die nog bestaan, de paar verdwenen rijken waarvan de namen zijn overgeleverd, waren 'monsters' die het lang hebben uitgehouden. 'Zo ontstaat een oerwoud van historische informatie waarin de grootste roofdieren onvermijdelijk overwinnen.' Vijftien beautiful losers selecteerde de Britse historicus Norman Davies (1939) voor zijn magnum opus Vergeten koninkrijken, om recht te doen aan wat werkelijk is geweest.


Niets maakt het moeilijker gelukkig te zijn dan de verplichting daartoe, weet de Britse publicist Oliver Burkeman (1975). Hij bereidde een cocktail tegen opgelegd optimisme, Tegengif. Ingrediënten komen uit het stoïcisme, het boeddhisme, de kunst van het mislukken en het memento mori. Het boek begint in een stadion in Texas, bij het motivatieseminar Get motivated! Vanaf het podium roept een geluksgoeroe: 'Denk nooit meer aan het woord onmogelijk!' Burkeman citeert wat Dostojevski in Winterse opmerkingen over zomerse indrukken te berde bracht over de ijsbeer: probeer maar eens een minuut niet aan een ijsbeer te denken. De meesten van ons lukt dat niet.


De Amerikaanse filosoof en neurowetenschapper Sam Harris (1967) overtuigt bijna iedereen in een verdraaid eenvoudig betoog tegen liegen. Dat leugens vertrouwen ondermijnen is hoegenaamd bekend, echter: ze verhinderen ons ook nader tot elkaar te komen en maken het leven onnodig ingewikkeld, zeker als ze worden uitgesproken in het bijzijn van kinderen: 'Papa, net zei je nog dat je het vervelend vindt dat die mensen bij ons komen logeren.'


Olaf Tempelman


Frits van Oostrom Wereld in woorden - Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1300-1400 (Prometheus)

Stevo Akkerman Donderdagmiddagdochter (Nieuw Amsterdam)

Willem Otterspeer De mislukkingskunstenaar - Willem Frederik Hermans biografie deel 1 (1921-1952) (De Bezige Bij)

Een vuistdik boek schrijven over de Nederlandse literatuur in de 14de eeuw, over allang uit het collectieve geheugen gezakte schrijvers als Boendale en Ruusbroec, over de Moderne Devotie en de abele spelen - en dan op elk van de 650 pagina's boeiend blijven? Frits van Oostrom, een mediëvist die verder kijkt dan zijn specialisme, kan het. Hij schreef een magistraal boek over de 14de eeuw, de eeuw van de pest, de eeuw waarin de burger de baas werd en de lezer werd geboren. Wereld in woorden is evenzeer een 'studie', met nieuwe inzichten, als een onderhoudend boek voor gewone lezers. Nog geen enkele prijs gekregen, ten onrechte.


Een kind verliezen, daar zijn geen woorden voor, of alleen de verkeerde. Journalist en schrijver Stevo Akkerman vond ze wel. Over de dood van zijn dochter Evy, vlak na haar geboorte, schreef hij Donderdagmiddag-dochter, een boek dat te weinig aandacht heeft gekregen. Meer dan over de dochter die nooit leefde, gaat het over de crisis die haar dood teweeg bracht: de ik-figuur twijfelt aan zijn geloof, zijn vrouw gaat bij de Pinkstergemeente en het huwelijk wankelt. Een verhaal dat soms ontroert, maar vooral scherp en onthutsend eerlijk is geschreven.


Ook de vermaledijde Mislukkingskunstenaar hoort bij de beste drie, hoeveel fouten Otterspeer volgens critici ook zou hebben gemaakt. De biografie deel I is een goed geschreven, raak portret van een verbeten, nurkse jongen die een van onze beste schrijvers zou worden. Gelukkig géén 'intellectuele' biografie. Zelfs Hermans had een liefdesleven.


Aleid Truijens


KAN NIET KIEZEN!

Ook het Franse Lire zet de beste boeken op een rij. Op één staat La fin de l'homme rouge, ou le temps du désenchantement van Svetlana Alexevietch - vertaald uit het Russisch, helaas nog niet in het Nederlands. Nummer twee is de Franse roman Au revoir là-haut van Pierre Lemaitre en op drie staat Mudwoman van de Amerikaanse Joyce Carol Oates. The Times Literary Supplement (TLS) liet de keuze over aan 73 schrijvers van over de hele wereld. De Britse filosoof/schrijver Roger Scruton kiest bijvoorbeeld voor L'Esthétisation du monde: Vivre à l'âge du capitalisme artiste van Gilles Lipovetsky en Jean Serroy. De Australische dichter Les Murray komt met 1953 van Geoff Page.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden