'Panama Papers als aanval op Rusland? Dat is belachelijk!'

Een jaar werkte Roman Anin van Novaja Gazeta aan de Panama Papers. 'Hier krijgen niet de autoriteiten problemen, maar de journalisten.'

Roman Anin, van de onafhankelijke krant Novaja Gazeta. Beeld Yuri Kozyrev

Een jaar lang stond het kantoortje van onderzoeksjournalist Roman Anin blauw van de rook. Om wakker te blijven dronk hij flessen rode wijn. Zijn vrouw zag hij nauwelijks. Alleen maar die twee beeldschermen op zijn bureau. En daarachter twee collega's met eigen beeldschermen. Met z'n drieën doorzochten ze meer dan elf miljoen documenten. Op weg naar een verhaal dat de president van Rusland aan het wankelen zou moeten brengen.

Woensdagmiddag blaast Anin (30) de eerste verse rookwolkjes het kantoortje in. Zijn bureau op de redactie van Novaja Gazeta, de beroemde onafhankelijke krant van Rusland, is nog altijd een puinhoop. Voorlopig even geen verhalen. 'Dit was historisch', zegt Anin. 'Maar nu moet ik uitrusten.'

Het begon toen een buitenlandse onderzoeksjournalist hem een jaar geleden benaderde. De journalist had miljoenen documenten over schimmige offshorepraktijken van politici over de hele wereld. Er zaten Russen bij. Of Anin wilde meedoen. Op de eerste bijeenkomst van tachtig betrokken journalisten kreeg Anin een inkijkje in de eerste documenten. Dit was gigantisch, dat zag hij meteen. Er waren al namen gevonden van premiers. Nu was het aan hem om naar Russische betrokkenheid te zoeken.

In Moskou riep hij de hulp in van twee onderzoeksjournalisten, Olesja Shmagoen en Dimitri Velikovski - ook kettingrokers. Anin: 'We zochten in de documenten naar de namen van de belangrijkste mensen van dit land. Iedereen in de regering, hun vrienden, alle vierhonderd parlementsleden.'

Hadden ze een naam van iemand die een offshore bezat, dan was dat nog maar het begin. 'Je wilt weten wat voor offshore het is. We moesten alle deals van dat bedrijf natrekken. Daarom zijn we er een jaar mee bezig geweest. Zelfs nu weet ik zeker dat er nog meer verhalen in de data zitten.'

Wanneer had u door dat u iets groots in handen had?

'Kortgeleden pas. Collega's uit andere landen waren al tijden enthousiast dat we een van de beste vrienden van Poetin in de gegevens aangetroffen hadden, de cellist Sergej Roldoegin. Ik was sceptisch. We schrijven al jaren over vrienden van de president. Wat was hieraan zo nieuw behalve dat er weer een vriend van Poetin in offshores blijkt te zitten?

'Voor mij werd het pas groot toen ik door de hele biografie van Roldoegin ging en hem ontmoette. Deze man had nog nooit eerder zaken gedaan, hij was altijd musicus geweest. En hij bleek een van de beste vrienden van de president te zijn, sinds zijn jeugd al. Hij is peetvader van Poetins eerste dochter. Dat was het moment dat ik dacht: dit gaat niet over hem, dit gaat over een persoon die zich achter hem verschuilt. Ik denk dat die persoon de president van Rusland is.'

Vladimir Putin in Sint Petersburg op 7 april. Beeld afp

De naam van de president komt niet voor in de documenten.

'Klopt, maar als je zo'n houding hebt, dan zul je nooit een crimineel straffen. Bij financiële criminaliteit is het bijna onmogelijk om direct bewijs te vinden dat de crimineel zelf de contracten getekend heeft die leidden tot verduistering. Je moet je baseren op het grotere plaatje, op secundair bewijs.'

'Daarvan hebben we heel veel in ons verhaal. Deskundigen en mensen van wetshandhavingsinstanties zeggen dat er duidelijke aanwijzingen zijn voor witwassing. Iemand die zijn hele leven musicus geweest is, kan geen miljarden dollars verdiend hebben. Het is glashelder dat Roldoegin slechts een dekmantel is.'

Er zijn nog geen aanstalten gemaakt tot strafrechtelijk onderzoek in Rusland. Denkt u dat er iets gaat gebeuren?

'Hier bij Novaja Gazeta hebben we zo veel verhalen gemaakt die hadden moeten leiden tot ontslagen en strafzaken. Niet alleen over de president, ook over andere hooggeplaatsten. Er gebeurt nooit wat. In andere landen bedanken politici journalisten nu voor hun werk. Oké, misschien is dat een beetje gespeeld. Maar in Rusland is het omgekeerd. De journalisten die het werk gedaan hebben, zullen problemen krijgen in plaats van de autoriteiten die betrokken zijn bij dit schandaal.'

In IJsland is de premier afgetreden na de onthullingen. De Britse premier David Cameron en andere leiders staan onder grote druk. In Rusland komt er nauwelijks reactie uit de samenleving. Waarom niet?

'De reactie op onze verhalen is dit keer niet eens zo slecht. Kwaliteitsmedia citeren ons, de samenleving praat er een beetje over. Maar daarbij blijft het, ja. Dat komt doordat bijna alle media door de staat worden bestuurd. Op de staats-tv gaat het nu over de offshores van de Oekraïense president Porosjenko. Er is totale stilte over de offshores van de beste vriend van Vladimir Poetin.'

'De andere reden is dat de maatschappij gewend is aan corruptie. Eerlijk gezegd maakt het de bevolking niets uit. Er is maar een kleine groep mensen die iets wil doen aan corruptie en niet bang is voor autoriteiten.'

Toch leek de Russische regering nerveus voor uw verhaal. Vlak voor de publicatie zei de woordvoerder van de president dat er een informatieaanval uit het Westen op komst was. Dat gebeurt bijna nooit.

'Voor mij betekent het niet dat ze bang waren voor onze informatie. Het ICIJ (het internationale team van 376 journalisten dat het onderzoek deed naar de Panama Papers, red.) had de woordvoerder een verzoek gestuurd met meer dan tweehonderd vragen. Het is onmogelijk voor hem om al die vragen te beantwoorden. Het was veel gemakkelijker om van tevoren te zeggen dat er een aanval aankwam.

'Maar het is belachelijk dat de regering zegt dat het een aanval van het Westen is die enkel gericht is op Rusland. Er zitten twaalf leiders van allerlei landen in de gegevens. En dan zeggen de Russische autoriteiten gewoon dat al dat onderzoek van bijna 400 journalisten een campagne is van de CIA om Poetin aan te vallen. Kom op, dat is belachelijk.'

Maar in eigen land werkt zo'n reactie wel.

'Ja, daar gaat het om. De regering geeft niet om de reactie van de wereld, maar om de reactie in Rusland.'

Roman Anin zucht, maar gefrustreerd is hij niet. Hij is er aan gewend dat zijn onderzoeksverhalen geen vervolg krijgen. In de afgelopen zeven jaar vond hij bewijs voor corruptie onder Russische politici, leden van de geheime dienst FSB, zakenmensen, een generaal uit het leger. Vorige week schreef hij naast zijn werk over de Panama Papers een verhaal over vrouwen in Poetins leven die allerlei luxueuze appartementen krijgen. Weer geen reactie.

Anin: 'Toen ik tien jaar geleden in de journalistiek begon, verwachtte ik dat mijn verhalen iets zouden veranderen. Ik bleef maar verhalen publiceren, maar er veranderde niets. Nu maakt het mij niets meer uit hoe de samenleving reageert op mijn verhalen. Ik doe het alleen nog omdat ik van mijn werk houd. Ik doe het voor mezelf en voor de paar mensen om me heen die dezelfde principes hebben als ik.

'Tegen de samenleving zeg ik: als het je niet uitmaakt dat je belastinggeld niet in wegen en ziekenhuizen gestoken wordt, maar in de zakken van de notabelen, oké, dan is het je eigen keuze dat je in armoede leeft.'

Cynisch.

'Mijn hoofdredacteur zegt dat je jezelf een hoop tijd bespaart door cynisch te zijn.'

U zei dat onderzoeksverhalen niet de autoriteiten in gevaar brengen, maar de makers van de verhalen. U bent een van hen.

'Het hoort bij mijn werk. Voordat we dit verhaal publiceerden werden we gevolgd. De staats-tv zegt dat wij door de CIA bestuurd worden. Mensen zeggen dat Novaja Gazeta geld krijgt uit offshores, wat onzin is. Tja, ik ben er aan gewend.'

Zes van uw collega's bij Novaja Gazeta zijn vermoord wegens hun werk. Wordt u met de dood bedreigd?

'Nog nooit rechtstreeks. Maar ze waarschuwen niet van tevoren. Als ze je willen doodschieten, schieten ze je gewoon dood. Ik word wel op andere manieren bedreigd. Onlangs nog, toen ik bewezen had dat de vrouw van de plaatsvervangend FSB-directeur eigenaar is van een peperduur appartement. Hij heeft dat nooit opgegeven. Volgens de wet zou hij ontslagen moeten worden.

'Na dat verhaal ben ik meerdere dagen gevolgd. Dat lieten ze merken. Iedereen die ik die dagen ontmoette werd ook gevolgd. Mijn vrienden zijn aangehouden, moesten mee naar het bureau, hun paspoorten werden gekopieerd, ze werden gevolgd naar hun huizen. Zo proberen ze me psychologisch onder druk te zetten.'

Wat doet dat met je?

'Niets eigenlijk.'

Helemaal niets?

'Druk op mezelf maakt me niets uit. Maar ik heb ook een vrouw en ouders. Natuurlijk maak ik me zorgen over hen. Zij leven onder grote druk. En het is mijn keuze geweest om dit werk te doen, niet die van hen.'

Behalve Novaja Gazeta publiceerde zakenkrant Vedomosti over de Panama Papers. Er is in Rusland kennelijk nog genoeg mediavrijheid om een groot schandaal rondom de president te publiceren.

'Er zijn nog steeds goede media in Rusland. Alleen waren er eerder veel meer onafhankelijke kranten en televisiezenders. Nu is er bijna niets meer. Alleen een paar kranten en een zender die je alleen online kunt zien.'

Veel mensen zeggen dat het Kremlin onafhankelijke journalistiek in stand wil houden om een kleine intellectuele elite tevreden te houden. Zolang het grote publiek maar wegblijft van die journalistiek. Gelooft u daarin?

'Ja, anders hadden ze ons al jaren geleden gesloten. Nu kunnen ze aan Washington laten zien dat er in Rusland onafhankelijke journalistiek bestaat, al is het bereik dus heel klein. In zekere zin zijn we ook belangrijk voor de regering.

'Wij vertegenwoordigen mensen die niet voor Poetin stemmen. Een kleine, maar belangrijke minderheid. Zo krijgt het Kremlin feedback van die mensen. Alleen zorgt het ervoor dat hete zelf kan kiezen of het wat doet met die feedback.'

De voorpagina van Novaja Gazeta met daarop excuses aan Nederland voor de MH17-ramp in Oekraïne. Gepubliceerd op 25 juli 2014. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden