Pak maar in

Van de pont Neuf in Parijs tot de Rijksdag in Berlijn: kunstenaar Christo verpakt met verve. Sinds de dood van zijn vrouw werkt hij gestaag door. Nu is er de Big Air Package in Oberhausen.

Christo weet zichzelf nog altijd te verrassen. Aarzelend, voorzichtig bijna, loopt de kunstenaar naar het midden van zijn nieuwste installatie, werpt zijn uitdunnende krulhaar in de nek en laat zijn ogen langs de wanden glijden. 'Ongelooflijk. Het was donker en grijs gisteren, toen we aankwamen in Oberhausen. Ondanks die sombere hemel was het licht erg sterk hier in de Big Air Package. Ik werd getroffen door de rijkdom van de tonaliteit, de schakeringen van licht en donker. Vandaag, met dat zonlicht, is het weer heel anders, een kroon van licht. Mooi. Ongelooflijk mooi.'


Christo is terug in Europa, terug in het Duitse Oberhausen waar hij in 1999 een installatie maakte van 13 duizend olievaten in de Gasometer, een industrieel monument. Dit keer vulde hij het voormalige gasreservoir met een cocon van ruim 20 duizend vierkante meter stof: 177 duizend kubieke meter licht en lucht gevangen in een witte verpakking. Bezoekers kunnen de 90 meter hoge installatie, het grootste opblaasbare object ooit, niet alleen van buiten maar ook van binnen bekijken. Alsof je op de bodem staat van een reusachtig glas melk.


'Voor deze installatie heb ik een schaalmodel gemaakt, en tekeningen natuurlijk, maar ik vond het erg moeilijk om te visualiseren hoe het er van binnen zou uitzien. Dat is het bevredigendste aspect van dit werk; ik was niet in staat de kracht van het raam bovenin de Gasometer te doorgronden. Nu pas zie ik hoe mooi het object is in die douche van licht.'


De 77-jarige kunstenaar is even op bezoek in Oberhausen, voortdurend omringd door zijn 'werkfamilie', een hofhouding van medewerkers die hem dag en nacht begeleidt. 'Christo, je moet nu eten bestellen, want je hebt zo meteen een persconferentie.' 'Christo, we moeten deze mail vandaag nog beantwoorden.' Sinds zijn echtgenote en partner in arts Jeanne-Claude in 2009 ten gevolge van een hersenbloeding overleed, werkt Christo (Vladimirov Javacheff) voor twee. 'Jeanne-Claude was veel slimmer en welbespraakter dan ik', zegt hij als hij gaat zitten voor het interview, 'maar ik zal mijn best doen.'


Met Jeanne-Claude realiseerde hij megaprojecten die miljoenen euro's en jaren van voorbereidingen kostten, zoals het omcirkelen van een elf eilandjes voor de kust van Miami met roze kunststof (3 jaar), het inpakken van de Pont Neuf in Parijs (10 jaar), het plaatsen van drieduizend reusachtige parasols in Japan en Californië (7 jaar), het inpakken van de Rijksdag in Berlijn (23 jaar). Stuk voor stuk tijdelijke installaties die eenzelfde logistiek, financiering en bureaucratisch proces vergen als het aanleggen van een luchthaven of een industrieterrein.


In Oberhausen zijn ook de werktekeningen te zien van de Big Air Package en het valt op - zoals bij al zijn werk - hoe de grote, tijdelijke installaties als twee druppels water overeenkomen met de minutieuze technische schetsen. En dan toch nog die verrassing als het kunstwerk af is? 'O, ja, zeker. We kunnen ons in de verste verte niet voorstellen wat het effect is van zo'n werk als de omvang eenmaal gaat meespelen. Ook al doen we vaak life size voorstudies van grote projecten voor het testen van materialen, kleuren, texturen, kabels, de dikte, de hoogte, de breedte, allerlei dingen.


'Neem bijvoorbeeld The Gates, de poorten van textiel die we in 2005 realiseerden langs de wandelpaden van Central Park in New York. Meer dan 26 jaar geleden ontstond het idee al. Op het landgoed van een medewerker in de buurt van Seattle hebben we achttien poorten gebouwd op ware grootte. Die hebben daar tien maanden gestaan in de zon en de wind en de sneeuw en de regen. Pas toen wisten we zeker dat we een warme saffraankleur moesten kiezen om een soort gouden rivier te creëren in het hart van New York.'


Die verbazing, zegt hij, is de essentie van zijn bestaan als kunstenaar. 'We zouden The Gates in principe in een ander park kunnen neerzetten, maar ik zou ze verraden als ik ze elders zou installeren. Al onze projecten moeten een unieke indruk achterlaten. Dat is het belangrijkste, ook voor mijn eigen mentale gezondheid: ik zou mezelf verloochenen als ik iets zou creëren waarvan ik tevoren al weet wat het effect ervan is.'


Niettemin lijken zijn werken in elkaar te grijpen wat betreft vormen, ideeën en materialen. De Big Air Package heeft een voorgeschiedenis die lang geleden begon. In Nederland. 'Dit is mijn vierde Air Package. De eerste maakte ik in 1966 voor het Van Abbemuseum in Eindhoven. Voordat we in 1964 naar New York vertrokken, woonden Jeanne-Claude en ik in Parijs. De verkoop van kunstwerken verliep maar moeizaam. Onder de verzamelaars van mijn eerste werken waren Mia en Martin Visser (de meubelontwerper, red.) uit Bergeijk. Via hen ontmoetten we Jean Leering, indertijd directeur van het Van Abbemuseum. Hij bood mij m'n eerste solo-expositie aan.


'Onderdeel daarvan was een Air Package, vastgemaakt aan twee palen, zodat de mensen eronderdoor konden lopen. En in de beeldentuin van het Kröller-Müller in Otterlo staat een installatie van 56 olievaten uit de jaren zestig. We hebben allerlei tentoonstellingen gehad in Nederland, ook in het Stedelijk. Nederland is heel belangrijk geweest voor de start van onze internationale carrière.'


'Onze carrière.' Christo spreekt in de 'wij' vorm. Geen pluralis majestatis, verzekert hij: 'Jeanne-Claude is altijd bij me.' De Bulgaarse kunstenaar en de Franse, in Marokko geboren generaalsdochter, geboren op dezelfde dag in 1935, ontmoetten elkaar op 23-jarige leeftijd in Parijs. 'Ik werd kunstenaar dankzij Christo', zou Jeanne-Claude zeggen in een interview, 'was hij tandarts geweest dan zou ik tandarts zijn geworden.' Een van Christo's eerste werken was een portret van zijn geliefde verpakt in doorzichtig plastic.


'Veel mensen denken dat ik het creatieve deel voor mijn rekening nam en dat Jeanne-Claude de manager was. Maar dat klopt niet. Ideeën kwamen soms van haar, soms van mij. The Gates bijvoorbeeld waren mijn idee, de Surrounded Islands heeft zij bedacht.'


In 1994 voegde hij de naam van Jeanne-Claude met terugwerkende kracht toe aan zijn grote werken. De Big Air Package- bedacht in 2010 en daarmee voor Christo's begrippen een project met een korte aanloop - was zijn eerste werk na haar dood. 'Maar Jeanne-Claude is aanwezig', zegt hij zonder een zweem van weemoed. 'Ze is hier, absoluut.' Een van zijn vaste medewerkers later: 'Ze waren ondeelbaar. Ik heb het gevoel dat hij deze Air Package voor haar heeft gemaakt: deze installatie is zo sereen, puur, zuiver, kwetsbaar, zacht, en het licht lijkt hemels.' Het was Jeanne-Claude die ooit de term 'de aanwezigheid van het gemis' gebruikte om de tijdelijkheid van veel van hun kunstwerken te omschrijven.


The Big Air Package is niet alleen het eerste, maar vermoedelijk ook de laatste grote installatie die zonder Jeanne-Claude tot stand kwam. Er wachten immers nog twee Unvollendete die hij koste wat kost wil voltooien in de tijd die hem nog is gegeven. Oberhausen is daarom letterlijk en figuurlijk een tussenstop tussen Abu Dhabi ('daar waren we gisteren nog') en Colorado ('daar gaan we volgende week weer heen').


In de Amerikaanse woestijnstaat wacht ruwweg 10 kilometer rivier die gedurende twee weken overspannen moet worden met zilverglanzende stof. Het idee ontstond in de jaren tachtig toen het echtpaar de Seinebrug had ingepakt. Nadat de kunstenaars 89 Amerikaanse rivieren hadden bekeken, begin jaren negentig, werden legers onderzoekers, milieudeskundigen, ingenieurs, politici en juristen geactiveerd. 'Dat proces is onderdeel van het project', zegt Christo die de geplande openingsdatum in augustus 2015 vorig jaar moest uitstellen.


Abu Dhabi is een ander verhaal: het toekomstige kunstwerk dat al in 1977 werd bedacht, illustreert Christo's carrièreverloop: groot, groter, grootst. Het bescheiden aantal olievaten in Otterlo, 56 stuks, was ook dit keer slechts een aanloopje voor wat de grootste sculptuur ter wereld moet worden. De mastaba is een trapeziumvormige structuur van 150 meter hoog die gemaakt moet worden van 410 duizend gestapelde olievaten. Bovendien is de mastaba (letterlijk: een Arabisch grafmonument) bedoeld om te blijven. 'Als een soort Eiffeltoren', zegt Christo. 'Een Japanse ingenieur ontdekte dat de mastaba dezelfde afmetingen heeft als hoe heet dat plein van Bernini in Vaticaanstad, het Sint Pietersplein ja.'


Met een haast kinderlijk enthousiasme spuit hij afmetingen, verhoudingen en technische details van het toekomstige kunstwerk, waarvoor de financiering van 260 miljoen euro wel, en de vergunningenprocedure nog niet is afgerond. 'Het is ongelooflijk om je voor te stellen hoe het eruit zal komen te zien. De schaduw alleen al is een kilometer lang.' Wanneer kan de bouw beginnen? 'Wie zal het zeggen. Ik hoop het in elk geval nog mee te maken.' Het wordt, zegt hij met enige nadruk, een stairway to heaven.


De Gasometer werd gebouwd tussen 1927 en 1929 voor gasopslag in het Ruhrgebied. Het gebouw was met 117 meter hoogte de grootste gasopslag in Europa. Veel voormalige industriële gebouwen in het Ruhrgebied hebben inmiddels een culturele bestemming. De Gasometer ligt aan de Route der Industriekultur, evenals het Museum Küppersmühle in Duisburg. Daar is tot 30 juni een tentoonstelling van Gilbert & George te zien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden