Paarse partijen hebben geen baat bij breuk in kabinet

De oppositiepartij CDA wilde vanuit het ravijn de berg beklimmen, maar is nauwelijks opgekrabbeld. De kleinste regeringspartij D66 verwachtte een terugval, maar geen vrije val....

Van onze Haagse redactie

DEN HAAG

Uitslagen van politieke verkiezingen vertonen zo mogelijk een nog grilliger patroon dan de dagkoersen van de effectenbeurs. Aan de daden van het paarse kabinet-Kok van PvdA, VVD en D66 kan het nauwelijks liggen. De vertrouwenspeilingen wijzen erop dat er geen sprake is van een afkeer van het kabinet-Kok. Het vertrouwen groeit juist geleidelijk.

Bovendien is het domweg te vroeg om het kabinet nu al te beoordelen op zijn verrichtingen. Het zit nog geen zeven maanden en heeft nog geen impopulaire maatregel genomen. Sterker nog, beslissingen die in aanmerking kwamen voor dit predikaat zijn over de verkiezingen heen getild: de forse ingreep in de uitkeringen van weduwen en weduwnaars en de invoering van de kleinverbruikersheffing op gas en elektriciteit.

PvdA-fractievoorzitter Wallage formuleerde gisteren de wet die de uitslag van de provinciale verkiezingen 1995 lijkt te hebben bepaald: 'Wie zich scherp profileert, profiteert.' De VVD-minderheid - 31 van de 92 zetels van de regeringspartijen - is vanaf het begin scherp en offensief zichtbaar geweest.

De progressieve meerderheid binnen de regeringscoalitie was onzichtbaar. Sinds de dag dat Van Mierlo's paarse droom werd verwerkelijkt, is de partij van het redelijke alternatief, die in het politieke midden zweeft, door een overmaat aan nuances onzichtbaar geworden.

De PvdA liet zich eind januari pas voor het eerst zien. Eerst moest de nieuwe fractie wennen aan zichzelf en aan het feit de grootste regeringspartij te zijn. Toen de PvdA zich begon te profileren, was dat niet alleen te laat, maar ook vrijwel altijd vanuit een defensieve houding.

Wallage en Bolkestein, de exponenten van de paarse coalitie, hebben eergisteren de kou uit de lucht willen nemen door te zeggen dat de aanstaande verkiezingsuitslag geen effect zou hebben op de coalitieverhoudingen. Maar op dat moment kenden ze de uitslag nog niet. Of ze beiden na deze onverwachte aardverschuiving de druk vanuit hun achterban weten te beheersen, is de grote vraag.

Van Mierlo, die al bijna dertig jaar meeloopt in de Nederlandse politiek, verwacht dat deze uitslag politiek-psychologische effecten krijgt, ook als alle betrokkenen dat zouden willen voorkomen. D66-minister Wijers waarschuwde dat Bolkestein de komende maanden zijn grenzen in acht moet nemen, omdat het alternatief een andere coalitie is.

De les die PvdA en D66 uit de winst van de VVD zullen trekken, is dat zij zichtbaarder zullen willen zijn. Want dat is het geheim van Bolkestein: luid, helder en duidelijk zijn over politieke issues.

Dat belooft wat aan de vooravond van grote beslissingen, zoals die over de Betuwelijn, de achilleshiel van D66.

Het CDA heeft relatief gezien een slecht resultaat geboekt. De uitslag van gisteren bevindt zich nauwelijks boven de dramatische uitslag van vorig jaar mei, terwijl de christen-democraten in de oppositie zitten en geen verantwoordelijkheid dragen voor het gevoerde beleid. Een duidelijke verbetering is achterwege gebleven omdat ook het CDA onzichtbaar was. En als Heerma en de zijnen zichtbaar werden, was dat vaak op een ongelukkige manier.

Breken is in niemands belang. Niet voor D66, omdat ze dit kabinet altijd hebben gewild en hun nieuwe politieke talenten in het kabinet en de fractie aan het rijpen zijn. Voor de PvdA niet, omdat ze de minister-president hebben en bij de volgende Tweede-Kamerverkiezingen de Kanzlerbonus willen incasseren.

Voor de VVD niet, omdat ze de wind in de zeilen heeft en geschiedenis wil schrijven door te laten zien dat het landsbestuur zonder het CDA kan. Paars is voor de VVD extra aantrekkelijk, omdat ze in coalities met het CDA altijd heeft verloren. In een paarse constellatie kunnen de liberalen wel een eigen geluid laten horen, wat in de CDA/VVD-coalities nooit lukte. De VVD zal om die reden niet bezwijken voor de verleiding een twee-partijencoalitie met het CDA te vormen, wat sinds gisteravond in theorie mogelijk is: CDA en VVD hebben op basis van deze uitslag 79 zetels.

Een kabinetsbreuk is zelfs niet in het belang van het CDA, omdat die partij nog steeds aan het begin staat van een hergroepering en probeert de Brinkman-lijn uit het verkiezingsprogramma bij te buigen.

Opmerkelijk is dat de VVD-winst grotendeels bij de coalitiegenoten vandaan komt. Zo lijkt de VVD in de positie te komen die het CDA twaalf jaar heeft vervuld. Die van de bidsprinkhaan, die na de paring zijn liefdespartner verslindt.

Jan Hoedeman

Milja de Zwart

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.