Paars schuwt het Europa-debat

De heftige botsing afgelopen week in de Tweede Kamer tussen premier Kok en VVD-leider Bolkestein over de kandidatuur van Duisenberg, duidde niet alleen op naderende verkiezingen....

ONENIGHEID tijdens de formatie van het Paarse kabinet leidde tot het besluit de zogeheten buitenlandhoek aan 'herijking' te onderwerpen. De onderhandelaars konden het niet eens worden over bezuinigingen. De PvdA wilde korten op defensie, de VVD op ontwikkelingssamenwerking. Van Mierlo verklaarde de herijking uit onmacht.

Desondanks heeft ze wel iets opgeleverd. Ambtenaren van andere ministeries met zaken in het buitenland zijn inmiddels op BZ gedetacheerd en afdelingen van BZ en Ontwikkelingssamenwerking zijn in elkaar geschoven. Er wordt meer gecoördineerd dan ooit. Toch concludeerde een onderzoeksrapport van KPMG én BZ dat de herijkingsoperatie nog niet is geslaagd.

Boeiender is de vraag of ook het buitenlands beleid is gewijzigd en is aangepast aan de constellatie die is ontstaan na de val van de Muur (1989), het uiteenvallen van de Sovjet-Unie (1991) en de hereniging van Duitsland. Hoe staat het met de ambitie van Van Mierlo 'verschillende internationale vraagstukken in hun onderlinge samenhang te bezien en na te gaan waar de accenten van het beleid te zetten'?

Heeft Paars intussen een nieuw buitenlands beleid? Nee, niet echt.

Hooggestemde verwachtingen werden in 1995 al door Van Mierlo getemperd met de mededeling dat er geen 'revolutie' moest worden verwacht. Hij benadrukte dat de herijking vooral was bedoeld om de organisatie te veranderen en niet het beleid. Veelzeggend was dat in eerste instantie mensenrechten als onderdeel van de herijking werden vergeten. Een omissie die werd hersteld met de oprichting van een Directie Mensenrechten.

Vast staat dat de partijen van Paars - zoals al bleek tijdens de formatie - nog steeds intern verdeeld zijn over de inhoud en de richting van het beleid. D66 houdt vast aan een pro-Europese lijn, terwijl de VVD onder Bolkestein steeds Euro-sceptischer werd. Hij werd daarin overigens niet gesteund door de VVD'ers in de liberale fractie in het Europarlement.

De PvdA hield zich op de vlakte en steunde door de bank genomen het regeringsbeleid dat werd gekenmerkt door de soms nauw verholen weerzin van premier Kok tegen een debat over Europa, laat staan de euro.

Traditiegetrouw bleef ook onder Paars buitenlandse politiek een zaak van een elite die ongestoord zijn gang kon gaan ondanks een gestaag afbrokkelende pro-Europese gezindheid onder de bevolking.

De kleine christelijke partijen, klein links, een groep van verontruste economen en enkele opiniemakers, konden daar met hun kritiek op het eenzijdig financieel-economische karakter van het project Europa (euro) en de overdracht van soevereniteit (nationale identiteit), geen verandering in brengen.

Bolkestein leverde als vertegenwoordiger van het politieke centrum weliswaar principiële kritiek -uitbreiding van de NAVO en de euro - maar hij distantieerde zich niet van het beleid waarvoor hij dan ook medeverantwoordelijk is. Zijn interventies kregen daarmee de schijn niet meer te zijn dan binnenlandse politiek met andere middelen.

Van een open debat tussen de grote politieke partijen is het dus niet gekomen, terwijl de vaak met de mond beleden zorgen over het democratisch tekort in de EU, de verwachte beleidsconcurrentie tussen de lidstaten (vooral na invoering van de euro), de integratie, dus overheveling van soevereiniteit, dat hadden gewettigd. Want waarom zouden ondemocratische vormen en gewoonten die nationaal worden afgezworen, in de EU wel acceptabel zijn?

Behalve herijking beloofde Paars na zijn aantreden een verbetering van de betrekkingen met Frankrijk. Traditioneel op de VS (tijdens de Koude Oorlog) gericht en wantrouwend ten opzichte van het streven naar dominantie door de grote buurlanden, leek Nederland haar historische anti-continentale houding te willen opgeven. Nederland is immers een continentaal land met een bijzonder gunstige ligging en met een vitaal belang bij vrijhandel - Nederland distributieland.

Maar door het Nederlandse drugsbeleid, de Franse kernproeven en de Franse tegenkandidaat voor Duisenberg liep dat spaak. De overwogen aansluiting 'in de oksel' van de as Bonn-Parijs werd problematisch toen de vanzelfsprekende relatie tussen die landen als gevolg van de toegenomen omvang van Duitsland ophield te bestaan. Frankrijk en Duitsland zijn het niet meer eens over de toekomst van Europa. Nederland richtte zich meer op Duitsland en tussen Kok en Kohl ontstond een hechte Männerfreundschaft.

Toch zal Nederland haar plaats in een onzekere en onvoorspelbare wereld moeten bepalen. Los van de oude geijkte kaders en gebruik makend van wisselende allianties om zich binnen een uitdijende EU niet de kaas van het brood te laten eten. Om redenen van slagvaardigheid zal dat gevolgen hebben voor de rolverdeling tussen de toekomstige premier en de minister van Buitenlandse Zaken.

Het woord belang is al eerder gevallen. In het jargon van de politieke elite, die zich na de Tweede Wereldoorlog voor de Nederlandse veiligheid oriënteerde op de NAVO, voor welvaart op de EEG/EG/EU en voor het internationaal recht op de Verenigde Naties, was dat lang een onbetamelijk woord.

Onder Paars werd de lijn van de kabinetten Lubbers doorgetrokken en kwam het buitenlands beleid meer in het teken te staan van het nationale, economische belang. Hoewel niet vergeten moet worden dat ook de federalistische koers van Nederland, die op de top van Maastricht (1991) niet langer haalbaar bleek, ingegeven werd door eigenbelang. 'Landen hebben geen vrienden, alleen belangen', zei de Franse president De Gaulle al.

Vooral Bolkestein stond vooraan bij het slopen van dat taboe. VVD-moties waarin wordt aangedrongen op vermindering van de bijdragen aan de EU na invoering van de euro en de omstreden motie waarin de kandidatuur van Duisenberg wordt ondersteund, illustreerden die 'Gaullistische' benadering onlangs nog.

Volgens Van Mierlo is Nederland, ooit een van de zes oprichters van de EEG, een klein land. En het zal wat politieke invloed betreft relatief nog kleiner worden door de uitbreiding van de EU. Een nuchtere constatering die niet zonder gevolgen kan blijven voor de verdeling van het geld tussen de sleuteldepartementen die het buitenlands beleid gestalte moeten geven.

Met het groeiende primaat van de economie zullen de spanningen over de immateriële kanten van het beleid - mensenrechten, ontwikkelingssamenwerking, humanitaire interventies - toenemen. En zal tijdens de kabinetsformatie - ondanks de herijking - opnieuw de verdeling van middelen aan de orde komen.

Meebuigend met de nieuwe zakelijkheid, die ook het denken over ontwikkelingshulp heeft aangeraakt, heeft Pronk aanvallen op zijn budget kunnen afweren. Maar hij, of zijn opvolger, zullen hun geld dan wel anders en effectiever moeten besteden.

Ook defensie staat niet los van het buitenlands beleid. De bezuinigingen in het kader van de Prioriteitennota (1991) zullen, na de tussentijdse actualisering, in 2002 voltooid zijn. Intussen wordt de doelstelling van de nota, een geherstructureerde, kleine en mobiele strijdmacht die geschikt is voor deelname aan humanitaire acties of de bescherming van de internationale rechtsorde in VN-of NAVO-verband, geleidelijk gerealiseerd.

Maar ook hier openbaart zich frictie in de coalitie. Want terwijl de PvdA en D66 ijveren voor een actief vredes- en veiligheidsbeleid willen beide partijen extra bezuinigen, respectievelijk 'minstens vijfhonderd miljoen' en één miljard.

Afgezien van hun behoefte de sleetse plekken van Paars te herstellen (De Hoop Scheffer), komt dat voort uit het feit dat Paars na vier jaar nog geen consensus heeft bereikt over een samenhangend buitenlands en veiligheidsbeleid.

Joris Cammelbeeck is redacteur van de Volkskrant.

Dit is het tweede deel van een serie. De eerste aflevering verscheen in Forum van 11 april.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden