Paardrijden en Bach

Ik woon in de 19de eeuw. Als je van hieruit de laan uitloopt, kom je terecht in het land van de adellijke buitens....

In de uitbundigheid van dit gebied hoef je niet op zoek te gaan naar kastelen, als je wat langer ronddwaalt, kom je ze vanzelf wel tegen. Met hun naaldbomenverzamelingen, hun schaatsvijvers. En kijk, net als je rechts de schaapskooi bent gepasseerd, en met de bocht meeloopt, bots je op tegen de indrukwekkende oranjerie van het sprookjeskasteel dat ligt op de plaats van de voormalige ridderhofstad; in de 19de eeuw uitgegroeid tot een landgoed van een paar honderd morgen en meer dan vierhonderd Rijnlandse roeden. Op dit landgoed moet je natuurlijk wel uitkijken dat je niet in het schootsveld van de jagers loopt; aan de andere kant, misschien heb je geluk en zie je nog net de ruitervereniging uitrijden voor een vreedzame crosscountry. Maar kom, we gaan weer eens op huis aan, naar het dorp, waar ik in de stilte van mijn werkkamer zit en schrijf.

Flauwekul, heb ik me laten vertellen, dit alles heeft met het echte leven niets te maken. De realiteit van alledag is minder rooskleurig, ga maar eens kijken in de woonwijken van de grote steden. Nou ja, ook best, dan gaan we naar de stad - maar hoe? Door de bossen rond mijn huis loopt allang geen tram meer zoals vroeger, bus- en treinverbindingen zijn ten onder gegaan aan efficiëntie, de slagboom op het P & R-terrein is kapot, de parkeermeters zijn allerwegen gemolesteerd. Moet ik verder nog een rondleiding geven? U kent het allemaal wel. De huizen die om redenen van efficiëntie niet langer door de woningbouwvereniging worden onderhouden, de postkantoren die vanwege de efficiëntie zijn verdwenen, de politiebureaus opgeheven, scholen stilgevallen, het zwembad gesloten, de vuilniszakken die om redenen van efficiëntie langs de straten zwerven - en overal in de steden de roep om normen en waarden. Nou, dat treft, laat ik nu net mijn broodwinning hebben in normen en waarden! Eenmaal weer thuis, zit ik achter mijn bureau en denk na. Alle omstandigheden zijn gunstig voor een reactionaire standpuntbepaling mijnerzijds.

De conservatieve Engelse filosoof Roger Scruton woont net als ik in de 19de eeuw. In Engeland is dat zelfs nog prettiger dan hier, want daar krijg je er nog kaplaarzen bij, four o'clock tea en een oude Jaguar. De Leidse conservatief Andreas Kinneging beschrijft in een kinderlijk enthousiast voorwoord bij een nieuw boekje van Scruton hoe de Engelse landheer zijn dagen vult, met 's middags paardrijden en 's avonds Bach: 'Scruton stelt een voorbeeld voor ons allen.'

Niettemin komt zelfs Roger Scruton noodgedwongen wel eens in aanraking met de realiteit van alledag en inderdaad, hij heeft er een reactionair standpunt aan overgehouden. Onze vreugdeloze wereld, schrijft hij, komt grotendeels voort uit 'de ramp van de seksuele bevrijding'. De Nederlandse conservatieven zijn het met hem eens: de Verlichting, het individualisme, het liberalisme, maar vooral de vrije seksuele moraal - het zijn de aanstichters van het verval in onze samenleving. Keer terug naar de traditionele verbanden, zeggen ze, naar het gezin, naar de gemeenschap, en zo mogelijk naar het platteland.

Die conservatieve zorgen over de seksuele moraal lijken vooral een afleidingsmanoeuvre om niet te hoeven spreken over wezenlijke zaken. Want je kunt romances verbieden, en je kunt homo's executeren, maar het leven knapt er niet wezenlijk van op. Anders dan de conservatieven probeer ik hier op het platteland dan ook zo min mogelijk aan seks te denken. Liever concentreer ik me op de vraag hoe we de vreugdeloze wereld vreugdevoller kunnen maken, en dus ga ik in de boekenkast op zoek naar ons oude liberale beschavings ideaal. Er valt immers, ondanks de toenemende kritiek van conservatieve filosofen en imams, veel te zeggen voor het behoud van onze liberale samenleving.

Het liberalisme is er het laatste jaar steeds vaker van beticht de bron te zijn van de alledaagse ellende, bron van ongeremde vrijheid en wederzijdse onverschilligheid. Maar het liberalisme in de romantische versie, de traditie van de 19de-eeuwer John Stuart Mill, legt het individu vooral ook een verplichting op: de taak onszelf te ontplooien, onszelf te scholen, te beschaven en te ontwikkelen. Vanuit dit beschavings ideaal moeten we ons dan ook niet in eerste instantie zorgen maken over ongehuwd samenwonen, maar veel meer over het snel dalende niveau van het universitaire onderwijs. We moeten ons zorgen maken over een advertentie van het adviesbureau Cap Gemini Ernst & Young dat trots de aandacht vraagt voor alles wat je in hun opleidingen - om redenen van efficiëntie - niet leert: 'de professional heeft het te druk om dingen te leren die niet ter zake doen', dus kom vooral bij ons, wij leren u zo min mogelijk.

En we moeten ons grote zorgen maken over het plan van uitgever PCM om kranten - vanwege de efficiëntie - niet langer met elkaar te laten concurreren. We weten toch inmiddels maar al te goed dat een pluriforme pers een van de belangrijkste pijlers is van de democratie; dat de veelheid van stemmen leidt tot een geïnformeerde discussie, afweging van argumenten, verschil van mening, kortom, beschaving. En je zou zeggen dat de beschaving tegenwoordig voldoende door efficiëntie in de problemen is gebracht. Zouden professionals nu eindelijk eens kunnen overwegen hoe ze met hun management-adviezen de vreugdeloze wereld vreugdevoller kunnen maken?

Goed, ik woon in de 19de eeuw, maar anders dan de conservatieven vertrouw ik op de 21ste. Ik heb grote verwachtingen van de 21ste eeuw als een tijd waarin individuele beschaving opnieuw ontdekt zal worden als een maatschappelijk ideaal. Geloof me, er komt een tijd waarin professionals minder trots zullen zijn op alles wat ze níet weten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden