Paalwoning ingericht als benzinestation

De Nederlandse waterbouwkundige J. Homan van der Heide stond ooit een grootschalige irrigatie van de Chao Phraya-delta voor ogen. Laatste aflevering van een serie over deze Thaise delta....

Thailands populairste vervoersmiddel op het water is de longtail', een houten boot slank als een prauw en met een omgebouwde vrachtwagenmotor als buitenboordmotor. Met zoveel pk zou deze in het water steigeren wanneer de schroef niet aan een drie meter lange as ver naar achteren, hoog in het water was komen te liggen. Ook het lossnijden van plastic van de schroef gaat nu gemakkelijk, geen overbodige luxe in Bangkoks vervuilde kanalen. Het enige nadeel van dit snufje Derde Wereld-technologie zijn gescheurde trommelvliezen, maar dat mag gebren beletsel zijn per long-tail boot te proeven aan de Thaise watercultuur. Op de Chao Phraya-rivier en kanalen in Bangkok dienen ze vooral als rondvaartboten voor toeristen, maar er bestaan ook lijndiensten.

Bootjes naar Bang Waek vertrokken tien jaar geleden nog elk kwartier: het lijntje werd in reisgidsen aanbevolen vanwege de schilderachtige route. Bij de vertrekpier werden toeristen erop gewezen dat de bankjes voor drie personen bestemd waren. Wilden ze met hun dikke kont ruimer zitten, dan dienden ze wel het dubbele te betalen, waarover ongetwijfeld flink gebakkeleid werd. Nu gaan er nog slechts enkele boten per dag en is er plaats genoeg.

De zeven jaar dat de Nederlandse waterbouwkundige J. Homan van der Heide in Siam werkte werden ook door ruzies en onbegrip gedomineerd. In 1902, kort na aankomst, maakte hij meteen een slechte indruk op zijn baas, minister Thewet van Landbouw. Misschien ook vanwege een ongerieflijke stoel, want de minister ergerde zich aan diens gewip. Hun povere relatie speelde beslist mee dat van het uitvoeren van Homan van der Heides plan voor grootschalige irrigatie van de Chao Phraya-delta werd afgezien. De ingenieur werd opgescheept met kleinere klussen, zoals het verbeteren van de bevaarbaarheid van kanalen.

Als eerste was het Phasi Charoen-kanaal aan de beurt, de druk bevaren verbinding van Bangkok met de boomgaarden en tuinderijen in het westen. Nu is de scheepvaart er weliswaar nihil, maar een bezoek eraan kan goed worden gecombineerd met de long-tail van 9.00 uur naar Bang Waek.

Vertrekplaats is de pier aan de rivier naast de Memorial Bridge. Enkele passagiers hebben manden vol groenten en plastic zakken met verse vis ingekocht op de aangrenzende Pak Khlong-markt. We steken schuin over, passeren de Portugese Santa Cruz-kerk op de westoever. Voor ons doemt de 86 meter hoge prang van Wat Arun op, eeuwenlang het hoogste bouwwerk aan de rivier. We slaan linksaf het Bangkok Yai-kanaal in, waar tergend langzaam een sluisdeur voor ons omhoog wordt getakeld.

Het kanaal is een oorspronkelijke lus van de rivier die, net als andere lussen, sinds de 16de eeuw zijn doorgestoken met kanalen om de weg naar de stroomopwaarts gelegen oude hoofdstad Ayutthaya te verkorten. Talloze tempels aan het kanaal zijn beroemd om hun oude fresco's. Af en toe pikken we passagiers op. Bij een paalwoning ingericht als bezinestation wordt getankt en laadt een vrouw haar manden uit.

Weldra slaan we het smallere Bang Waek-kanaal in met zijn pittoreske paalwoningen dicht op elkaar aan het water. De vlonders en balkons zijn afgeladen met potten bougainville, christusdoorn, hibiscus en orchideeën. Moeders met baby's op hun arm kijken dromerig over het kanaal. In een geestenhuis dat op palen in het water staat wordt de schedel van een krokodil vereerd. Een enkel peddelbootje bezorgt fruit of noedelsoepjes aan huis en roept het beeld van het voormalige Venetië van het Oosten' nog scherper op. We varen langs moeras met verspreid staande kokospalmen, maar de viaducten van verkeerswegen wijzen erop dat Bang Waek niet meer uitsluitend per boot is te bereiken.

Op de terugweg stap ik aan land bij de mond van het Phasi Charoen-kanaal. Het kanaal werd na 1865 met overwegend kapitaal van Chinese migranten waaronder belasting op opiumhuizen' gegraven. Maar in 1902 was het zo ondiep geworden dat het nauwelijks meer bevaarbaar was. De kanalen zijn vitale bronnen van s lands welvaart', stelde Homan van der Heide in een nota uit 1903, en het beheer overlaten aan ondeskundigen is als je lever laten opereren door een barbier.' Voor het Phasi Charoen-kanaal was zijn diagnose: dichtslibbing doordat het water in het middenstuk nauwelijks stroomde. Maar zijn voorstel als een modern chirurg in te grijpen met een baggermachine en het aanleggen van sluizen werd afgewezen. Uiteindelijk werd het kanaal uitgediept met conventionele middelen.

Inmiddels zijn er sluizen, annex pompstation, voornamelijk om de wateroverlast in de hoofdstad te beteugelen. Een eeuw geleden voerden dagelijks 1500 schepen door het kanaal. De ochtend dat ik over het betonnen pad langs het kanaal slenter passeren slechts het peddelbootje van een vuilophaler en een houten rijstbark die door een long-tail wordt voortgetrokken. Een halfnaakte jongen springt in het water, grijpt zich aan de bark vast en lift een paar honderd meter mee. Talloze aangemeerde barken fungeren slechts als woonboot of opslagruimte: vergane peddelbootjes liggen nu dichtgeslibd met vuilnis verder weg te rotten. Af en toe moet ik over een schurftige, slapende hond heenstappen. In de schaduw van een viaduct zijn twee mannen al voor het middaguur stomdronken.

In schril contrast met deze verpaupering is de propere Pak Nam-tempel naast de sluizen. Ommuurde gebouwen van vier hoog met airconditioning, preken die zwoel uit speakers klinken, een aangelegd stukje jungle met kunstmatig watervalletje om te mediteren. Het is het spirituele bolwerk van de moderne, Sino-Thaise middenklasse. Van Luang Pho Sot (1884-1959), ooit abt van de tempel en een van Bangkoks heiligste monniken, wordt hier een wassen beeld vereerd in een kostbaar teakhouten paviljoen. Men wordt gewaarschuwd voor diefstal en sommige bezoekers nemen hun dure schoenen in een zak mee voordat ze voor het beeld in lotushouding neerstrijken.

Luang Pho Sot was een tweede generatie Chinees en rijsthandelaar in de Chao Phraya-delta. Als monnik maakte hij furore met het herontdekken van een verloren' meditatietechniek. Zijn aanhang groeide uit tot de rijkste boeddhistische secte van Thailand die beroemd is om zijn gigantische bouwprojecten. De aanhangers worden in de Pak Nam-tempel aangespoord royale donaties te geven voor de constructie van een tachtig meter hoge pagode. Hun voorouders waren ook meest Chinese migranten, van wie velen succesvol hadden gepionierd in de kanalen van de delta, die, zoals Homan van der Heide al stelde, vitale bronnen van welvaart' waren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden