Overtrokken

Plastische chirurgie belooft ons de eeuwige jeugd, maar het resultaat is vaak eng en vrijwel altijd vreemd. Ons gezicht is te fijnbesnaard om met een mes of injectiespuit te renoveren.

'Het horrormoment was het gezicht van Barbara Hershey, de actrice die de dominante moeder speelt.' Oud-presentatrice Mylène de la Haye vertelt in Smoelwerk, het boek over haar facelift, dat ze de film Black Swan heeft gezien: 'Hershey zag er allesbehalve natuurlijk uit. Eerder eng. Met vreemde bobbels in haar gezicht en op haar voorhoofd, en met een grimas van een lach.' Een schrikbeeld voor De la Haye. Ze vraagt zich af of je er altijd raar uit gaat zien als je 'wat laat doen'. 'Is de keuze altijd oud of eng?' Ze gaat uiteindelijk onder het mes bij plastisch chirurg Jeroen Stevens van de Haagse Bergmankliniek en is naar eigen zeggen tevreden met het resultaat, een subtiel jonger uiterlijk. Maar de kwestie 'eng of jong' blijft prangend. Overal op plastischechirurgie-sites wordt gespeculeerd over celebrity's die een gek of zelfs griezelig uiterlijk hebben gekregen na cosmetische ingrepen. Vooral in Hollywood natuurlijk: de wangen van Madonna, de lippen van Meg Ryan, model forel, het glanzende voorhoofd van Nicole Kidman. Maar ook in eigen land: de neusrimpels van Linda de Mol, het totaalconcept Marijke Helwegen. Achttien antwoorden op de vraag: waarom maakt cosmetische chirurgie eerder gekker dan jonger?


Omdat we meesters zijn in het herkennen van vreemdheid.

Mensen zijn zonder er iets voor te hoeven doen specialisten in gezichtsherkenning. Psycholoog Ad Bergsma schrijft in zijn boek Kijk op het gezicht dat kinderen op de wereld komen met een obsessieve belangstelling voor de gezichten van hun medemensen. 'Ons brein beschikt over gespecialiseerde, neurale circuits voor het herkennen van gezichten en gezichtsuitdrukkingen.' Paul Ekman, een Amerikaanse psycholoog die gespecialiseerd is in gezichtsexpressie, weet dat mensen moeiteloos vijftig verschillende soorten glimlachen kunnen herkennen.


In haar standaardwerk over schoonheid, Het recht van de mooiste; de wetenschap van mooi en lelijk, noemt psycholoog Nancy Etcoff het onderzoek van Donald Giddon. Deze bioloog ontdekte dat de beoordeling van een gezicht radicaal kan omslaan na heel minieme veranderingen in dat gezicht. 'Een gezichtsdeel een millimeter verschuiven volstaat al om de knop in de hersenen om te zetten en dat wat eerst mooi werd gevonden onacceptabel te vinden.'


Omdat plastisch chirurgen soms vakblind worden.

De Nederlandse plastisch chirurg Jeroen Stevens, die Patricia Paay en Mylène de la Haye modelleerde, vertelt: 'In 1993 zat plastisch chirurg Sam Hamra, een Amerikaanse grootheid, met zijn vrouw in een restaurant in Dallas. Ze stootte hem aan toen er een celebrity binnenkwam. Wie dat was, vertelt Hamra er nooit bij. 'Allemachtig, wat ziet die eruit', zei zijn vrouw. 'Wie heeft haar facelift gedaan?' Hamra moest toegeven dat hij het zelf geweest was.' Stevens: 'Iedereen ziet dat er iets aande hand is met zo'n gezicht, behalve de chirurg in kwestie. Hamra had de hulp van zijn vrouw nodig om het op te merken.'


Omdat er modes zijn in de plastische chirurgie: het windtunneleffect en de Rosenberg-neus.

Tot ongeveer 1993, het jaar waarin Sam Hamra door zijn vrouw werd uitgelachen, was het gebruik om bij een facelift de huid strak naar achteren te trekken, in de richting van de oren. 'Zo krijg je het windtunneleffect dat Nancy Reagan zo sterk had', zegt Stevens. 'Hamra realiseerde zich dat zo'n facelift eigenlijk van geen kant klopt. De lijnen in een jong gezicht gaan omhoog, en in een ouder gezicht omlaag, maar nooit naar achteren. Het windtunnelgezicht ziet er onnatuurlijk uit. Toen Hamra zijn aha-moment beleefde, begreep hij dat je de huid juist omhoog moet trekken, tegen de zwaartekracht in. Een doorbraak in de cosmetische chirurgie. Bovendien realiseerde hij zich dat je een gezicht niet alleen moet opstrakken, maar ook voller kunt maken, met injectables, rimpelvullers.'


Ook nu zijn er modeverschijnselen die we vermoedelijk over tien jaar vreemd en onnatuurlijk gaan vinden. Misschien nu al. De Rosenberg-neus bijvoorbeeld. Journalist Jonathan van Meter schreef erover in zijn artikel 'The new face' in New York Magazine. Vroeger was het wipneusje van Grace Kelly dé neus, nu is het de Rosenberg-neus, genoemd naar plastisch chirurg David Rosenberg. Een kaarsrecht, bijna architectonisch model met een soort zuiltje in het midden, dat bij veel sterren is gesignaleerd: Angelina Jolie, Scarlett Johansson, en, daar is goed te zien dat de Rosenberg-neus er niet per se heel natuurlijk uitziet, Tyra Banks.


Omdat natuurlijk in Hollywood helemaal niet belangrijk is. Who cares.

Stevens denkt dat er nog iets anders meespeelt in Hollywood. Volgens hem willen veel celebrity's er jong en aantrekkelijk, lees vruchtbaar, uitzien. En vruchtbare vrouwen, zegt hij, hebben een hartvormig gezicht met hoge wangen, konen, zegt hij, en volle lippen. Er vruchtbaar uitzien is veel belangrijker dan er natuurlijk uitzien. Dan zijn de lippen maar veel te vol, of de wangen veel te bol, als de primaire mannelijke reactie maar is: jong check, vruchtbaar check. Die signaalfunctie weegt het zwaarst. Stevens: 'Over the top is in Hollywood gebruikelijk. Maar in Nederland willen we dat niet, hier willen we er over het algemeen zo natuurlijk mogelijk uitzien, bijna alsof er niets is gebeurd.'


Omdat babywangen geen gezag uitstralen.

'Het nieuwe gezicht' waar Van Meter in New York Magazine over schreef, is volgens hem meer dan een jong gezicht. Het is een 'babygezicht' met mollige hoge wangen, grote ronde ogen en volle gewelfde lippen. Zie de wangen van Madonna en de lippen van Angelina Jolie en Lara Stone. Niet zo raar bedacht. De BBC-serie The Human Face signaleerde ook al dat jonge meisjes met 'babytrekken' relatief vaak model worden. En Nancy Etcoff merkt in haar schoonheidsboek op dat mannen ontvankelijk zijn voor kinderlijke gelaatstrekken bij vrouwen. Ze vraagt zich af of vrouwen zich realiseren wat de schaduwzijde is van een gezicht van middelbare leeftijd dat zorgzame gevoelens oproept en naïviteit en onschuld moet uitdrukken. 'Zo'n gezicht boet namelijk onvermijdelijk in aan gezag.' Dat zal de Russische president Poetin, van wie de cosmetisch chirurgie-watchers op internet overtuigd zijn dat hij zijn wangen 'heeft laten doen', vast niet gewild hebben.


De met injectables of implantaten opgevulde babywangen van celebrity's vallen ook op omdat ze boller zijn en hoger in het gezicht zitten dan ooit het geval is geweest. Actrice Ashley Judd had als baby niet zulke babywangen als nu. Of zoals de site famousplastic.com droog opmerkte: 'Ashley Judd is een knaagdier.'


Omdat verandering van de lippen er altíjd vreemd uitziet.

In het artikel in New York Magazine vertelt Van Meter dat Madonna's persoonlijke assistent Liz Rosenberg hem in het oor fluistert dat ze als het graf zwijgt over Madonna's 'gezichtswerk', maar dat ze na dertig jaar in Hollywood één ding heel zeker weet: 'Je ziet er nooit natuurlijk uit als je iets aan je lippen laat doen.' Dat kan kloppen, want in de natuur komt een bovenlip die even groot is als een onderlip nooit of nauwelijks voor. Dr. Anthony Youn zegt erover: 'De onderlip is ongeveer 1,5 keer zo dik als de bovenlip. Als een bovenlip even dik is als de onderlip, weet je het wel.'


Youn is de plastisch chirurg die in verschillende Amerikaanse tv-programma's, bladen en op een eigen blog de sterren en hun ingrepen beoordeelt. Zonder enige terughoudendheid. Misschien omdat hij ver van Hollywood, in Detroit zit. Hij schrijft ook dat hij denkt dat Melanie Griffith en Lisa Rinna, vroeger uit Melrose Place, hun lippen hebben laten vullen met gore-tex, dat goedje van waterdichte jassen, waardoor de natuurlijke boog van de mond is verdwenen. Ook zien hun lippen er stijf uit, vooral als ze praten.


Omdat te open ogen te open ogen.

Een te drastisch uitgevoerde ooglidcorrectie, eentje waarbij te veel vet wordt weggehaald bij het bovenooglid, kan griezelige gevolgen hebben: holle ogen en een constant opengesperde blik. Een blik die mensen, weet expressiespecialist Paul Ekman, van nature hebben als ze bang zijn, vreselijk schrikken, of verbaasd kijken. Zie Yoanna House, een van de winnaars van America's Next Top Model.


Omdat het allemaal om balans gaat.

Stevens: 'Ik ga niks zeggen over BN'ers, maar er zijn veel sterren in Nederland die kiezen voor alleen botox en wat tijdelijk werkende fillers op de konen. Op die manier raken de proporties verstoord.' Hij is er, dat zal geen verwondering wekken, van overtuigd dat een gezicht er alleen natuurlijk uit kan zien als je grondiger te werk gaat en drie zaken aanpakt: 'de hang, het volumeverlies en de kwaliteit van de huid'. Of, zoals in het geval van Mylène de la Haye, een halsfacelift, een bovenooglidcorrectie plus rimpelvullers van lichaamseigen vetcellen in het voorhoofd, de neuswangplooi, de lippen, onder de mondhoeken en op de wangen.


Omdat je van botox scheef gaat grijnzen.

Mylène de la Haye vertelt in Smoelwerk dat ze vroeger wel eens hier en daar iets liet inspuiten. Een bekende sterrendokter die niet met naam wordt genoemd zette een spuitje botox in haar bovenlip. Tegen de liprimpels. Gevolg: de p en de f goed uitspreken ging bijna niet meer. De la Haye had de grootste moeite met het inspreken van een radiocommercial. 'Met Calgon bij elke wasbeurt geen sboor van kalk.'


Een 'nefertitilift', een spuitje bij haar mond om haar kaaklijn op te strakken, had nog grotere gevolgen. Ze kon haar mond nauwelijks open krijgen en alleen een scheve schrijns produceren, alsof ze een beroerte had gehad. Jeroen Stevens knikt. 'Ja, ik zie dat meteen. Een vreemde scheve mond, raar praten. Kijk maar eens een aflevering Gooische vrouwen.'


Omdat botox spiegelglad maakt.

Botox, het goedje dat tijdelijk de spieren verlamt, lijkt de grootste boosdoener als het om een vreemd gezicht gaat. Botox inspuiten tegen voorhoofdsrimpels bijvoorbeeld kan een gezicht er doen uitzien als dat van een wassen beeld bij Madame Tussauds. Bovendien verlaagt zo'n spuitje ook nog eens de wenkbrauwen als er boven het uiteinde van de wenkbrauw wordt ingespoten in plaats van er precies onder. Daardoor gaat er nog meer aandacht naar dat grote, gladde voorhoofd. Stevens: 'Bij GTST haal ik ze er zo uit. Er hoort wat definitie, een beetje reliëf en schaduw in een gezicht te zitten, maar zeker met een felle tv-lamp erop ziet zo'n voorhoofd er eigenaardig glad uit. Ik ben helemaal niet tegen botox, maar je moet het gebruik beperken tot de frons tussen de wenkbrauwen.'


Omdat botox je het lachen doet vergaan.

Iedereen kan glimlachen, ook zonder vrolijk te zijn. Je trekt gewoon je mondhoeken omhoog. De zygomatische spier doet het werk, die trekt aan de wangen en mondhoeken. Maar echt lachen gaat veel moeilijker op commando, omdat dan de spieren rond de ogen, de orbicularis oculi en de pars orbitalis meelachen, en dat is een automatisch en onbewust proces. Door deze spieren worden de wangen opgetrokken, gaan de wenkbrauwen juist iets naar beneden, en verschijnen onvermijdelijk veel lachrimpels. Het verschil tussen een fake lach en een echte lach. Mensen mogen dan prima gezichtsherkenners zijn, een fake-lach van een echte onderscheiden is nog niet eens zo simpel (zie een testje op de BBC-site: www.bbc.co.uk/science/humanbody/mind/surveys/smiles/). Toch voelen kenners aan of een lach al dan niet gemeend is. Als je met botox de orbicularis oculi en de pars orbitales uitschakelt, komt een echte lach niet meer in het expressiepalet voor, alleen nog zo'n fake-lach.


Omdat botox een joker-lach veroorzaakt.

En dan was er die spier rond de mond actief: de 'neertrekker' van de mondhoek. Als die door een een botoxbehandeling is uitgeschakeld ontstaat zo'n griezelige lach met twee strepen. Zie Hunter Tylo uit The Bold and the Beautiful, zie Marijke Helwegen.


Omdat botox de ene rimpel opheft maar er ergens anders een doet verschijnen.

David Becker, assistent-professor dermatologie aan het Weill Cornell Medical College in New York, ontdekte in 2010 dat botox wel rimpels uitschakelt, maar dat er nieuwe voor terugkomen. 'Verlamming van een spiergroep zet andere spiergroepen juist aan om actiever te worden, wat rimpels op vreemde plaatsen veroorzaakt.'


Volgens Becker ontstaan daardoor onder andere die vreemde rimpeltjes bovenaan de neus, die door de verschillende plasticwatchers bij Linda de Mol zijn gesignaleerd. Zulke rimpels komen ook zonder botox bij mensen voor. Maar dan zijn ze, zegt expressiespecialist Paul Ekman in zijn boek Gegrepen door emoties; wat gezichten zeggen, 'een teken van walging of extreme afschuw'.


Omdat fillers de huid pokdalig kunnen maken.

Vroeger haalden plastisch chirurgen alleen huid weg, tegenwoordig wordt er veel gevuld met rimpelvullers. Van veel van die vulmiddelen is weinig over het langetermijneffect bekend. Stevens weet wel dat permanente fillers in Nederland niet meer worden gebruikt, maar hij ziet er nog vaak bijeffecten van voorbijkomen: onderhuidse, meestal harde bobbels en knobbels, een dikke huid, verkleuringen en ontstekingen. Een bijeffect dat trouwens, waarschuwt hij, ook kan ontstaan als niet-permanente fillers ondeskundig worden ingespoten. De onregelmatigheden die Mylène de la Haye zag bij actrice Barbara Hershey in Black Swan, zijn, denkt Stevens, ontstaan door het gebruik van fillers. En ook Mickey Rourke zou er zo'n pokdalig gezicht door hebben gekregen. Stevens werkt met 'lichaamseigen vetcellen' die volgens hem niet zulke reacties veroorzaken.


Omdat door beunhazerij gezichten asymmetrisch kunnen worden.

Een mooi en prettig gezicht is, schrijft Nancy Etcoff, geen pokdalig gezicht, maar een gezicht met een spatzuivere, heel lichte en liefst blozende huid. Een mooi gezicht is ook een symmetrisch gezicht. Perfecte symmetrie hoeft niet, maar een behoorlijk symmetrisch gezicht is aangenaam. We houden van symmetrie en van koinofilie, dat is de liefde voor het gemiddelde, het niet-afwijkende. Ernstige asymmetrie valt meteen op. Priscilla Presley bijvoorbeeld kwam terecht bij een Argentijnse dokter die haar verboden siliconeninjecties toediende. De man ging de gevangenis in, maar Presleys gezicht ziet er nog steeds raar en asymmetrisch en in wezen mismaakt uit.


Omdat je door rimpelvullers of een facelift expressie verliest en gaat knoeien met gezichtsuitdrukkingen.

Ook Irene Mathijssen is een Nederlandse plastisch chirurg. Zij is gespecialiseerd in reconstructieve chirurgie van gezichtsafwijkingen en weet veel, zo niet alles, van mimiek. Ze zegt: 'Er bestaan wel duizenden verbindingen tussen de mimische spieren in ons gezicht en de huid. Elke subtiele beweging van die spieren zie je. Als je de spieren van een arm of been gebruikt, zie je nauwelijks iets met de huid gebeuren, maar bij een gezicht is dat totaal anders. We zijn geprogrammeerd om de miniemste expressies en microbewegingen te kunnen maken. Bij een ander kunnen we deze microbewegingen herkennen, en lezen wat iemand voelt of bedoelt. Het gezicht is het allerbelangrijkst voor menselijke communicatie. Op het moment dat je in een gezicht fillers inbrengt, is de huid op veel minder plaatsen gehecht aan de spiertjes en krijg je dus minder expressie. In het geval van een facelift wordt de huid helemaal losgehaald van alle gezichtsspiertjes en duurt het maanden voordat alle verbindingen weer zijn aangegroeid. Dan verlies je geweldig veel expressie.'


Etcoff vraagt zich in haar standaardwerk over schoonheid af wat er gebeurt als we gaan 'knoeien met gelaatsuitdrukkingen. Kan iemand dan nog wel zien wat je voelt of bedoelt?' Wat bijvoorbeeld, drukt het huidige gezicht van actrice Jessica Lange uit? Vroeger in Tootsie had ze een licht trieste blik met lage wenkbrauwen. Nu, na een wenkbrauwlift, heeft ze hoge wenkbrauwen met een vreemde knik en een onbestemde uitdrukking. Is ze boos? Is ze ontzet? Is ze verontwaardigd? Vindt ze iets vies? Of komt haar chirurgisch aangebrachte uitdrukking in de natuur helemaal niet voor?


Omdat je het gezicht tegenover je niet meer kunt vertrouwen.

Expressiespecialist Paul Ekman gaat nog verder. Volgens hem zijn gezichtsuitdrukkingen niet alleen om gevoel uit te drukken. Gezichtsuitdrukkingen zijn 'eigen en genetisch bepaald. Ze zijn net zo erfelijk als de vorm van je neus of je oren.' Alles zit in ons gezicht: familiegeschiedenis, voorouders, ras, geografie, persoonlijke geschiedenis, levensjaren. Wat nu, als je dat alles verandert? Daar staat Marijke Helwegen tegenover je. Haar gezicht biedt nauwelijks een ijkpunt. Wie is ze? Waar komt ze vandaan? Hoe oud is ze? Nergens een aanknopingspunt.


Omdat je nooit meer jong wordt.

Demi Moore ziet er goed uit. Ze heeft van alles laten doen, valt overal te lezen, maar ze heeft geen rare wangen of een vreemd botoxhoofd of iets dergelijks. Ze ziet er jong en aantrekkelijk uit. Om in het jargon van Jeroen Stevens te spreken, 'met de architectuur is niets mis'. Misschien geldt dat voor zijn creatie Patricia Paay ook wel.


Toch lijkt het bijna 50-jarige gezicht van Demi Moore nauwelijks op haar jonge gezicht uit Ghost. Dat jonge gezicht, die jonge ogen, die jonge blik, die is er niet meer. Wat het nou precies is, dat jonge, het is mysterieus. Maar een ding is zeker, het komt nooit meer terug.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden