Overspelige engel in Boston

In de eerste anderhalve eeuw van hun bestaan waren de Verenigde Staten literair gesproken een achtergebleven provincie van Groot-Brittannië. Maar toen verscheen The Scarlet Letter van Nathaniel Hawthorne....

DE PUBLICATIE van Nathaniel Hawthornes roman The Scarlet Letter, in 1850, markeert in veel opzichten de geboorte van de Amerikaanse literatuur. Natuurlijk had de voormalige Britse kolonie al veel eerder romans voortgebracht. De Leatherstocking Tales van James Fennimore Cooper, bijvoorbeeld: vijf romans over de pionier Natty Bumppo, waarvan The Last of the Mohicans het bekendst werd. Maar deze en andere Amerikaanse romans waren altijd in de schaduw blijven staan van wat er op het Europese literaire toneel gebeurde. De boeken van Cooper leden aan een gebrekkige structuur en waren houterig geschreven. Zelfs in de verhalen van Edgar Allen Poe, hoewel bij vlagen briljant, sloeg de balans dikwijls door naar gekunsteld, soms bijna aanstellerig proza.

Zo waren de Verenigde Staten, anderhalve eeuw na de vestiging van de eerste kolonie Jamestown, in literair opzicht nog altijd een achtergebleven provincie van Groot-Brittannië, dat op dat moment (Dickens, Thackeray, George Eliot, de gezusters Brontë) juist aan een literaire glorietijd was begonnen.

En toen was daar, in 1850, The Scarlet Letter. Het boek verscheen in een periode dat het vooruitgangsgeloof, toch al typerend voor de Nieuwe Wereld, Amerika meer dan ooit in zijn greep had. De oorlog met Mexico (1846-1848) had de Verenigde Staten een geweldige uitbreiding van zijn grondgebied richting het westen opgeleverd. Het hoge ideaal - samengevat in de term 'Manifest Destiny' - was een territorium dat zich zou uitstrekken tot de Rio Grande en de Stille Oceaan. Daar zou de nieuwe natie beschaving, democratie en de juiste morele waarden brengen.

Het was in deze periode dat het idee ontstond van Amerika als het land van de onbegrensde mogelijkheden, die vaak gesymboliseerd werden door het ongerepte en ongecorrumpeerde Westen. Van de American Dream, kortom.

Het waren dus optimistische tijden, en welbeschouwd was het opmerkelijk dat The Scarlet Letter een overwegend positieve ontvangst ten deel viel. Want de opvattingen die Hawthorne in zijn boek ventileerde, sloten niet bepaald aan bij dat vooruitgangsgeloof.

De roman speelt zich af in het Boston van de zeventiende eeuw, toen de puriteinen, die om hun strenge religieuze opvattingen uit Engeland waren vertrokken, er de dienst uitmaakten. Een Britse geleerde, voornemens zich in de nieuwe kolonie te gaan vestigen, heeft zijn vrouw vast vooruit gestuurd, om zelf in het oude land nog wat lopende zaken te kunnen afhandelen. Bij zijn aankomst in Amerika, twee jaar later, ontdekt hij dat zijn echtgenote een kind heeft gekregen. Daarmee is de vrouw, Hester Prynne, een paria geworden in de puriteinse samenleving. In de openingsscène van het boek, wordt ze samen met haar kind op een schavot op het marktplein aan het volk getoond. Bovendien krijgt ze een rode letter A opgespeld, die ze zal moeten blijven dragen. De A staat voor 'adulteress', overspelige.

Tijdens de scène op het marktplein bezweert de plaatselijke dominee, Arthur Dimmesdale, de vrouw om bekend te maken wie de vader van het kind is. 'Bedenk wel dat u door te zwijgen hem, die misschien zelf niet de moed heeft te spreken, de bittere maar heilzame lijdenskelk die u thans wordt gereikt, ontzegt.' Hester weigert echter de identiteit van de vader bekend te maken. Haar echtgenoot besluit daarop zich onder de naam Roger Chillingworth in de gemeenschap te vestigen, en zelf uit te vinden wie er overspel heeft gepleegd met zijn vrouw. Hij beveelt Hester te doen of ze hem niet kent.

NA een periode in de gevangenis vestigt Hester Prynne zich met haar dochtertje, Pearl, in een eenvoudig huisje en verdient de kost met naaiwerkzaamheden. Omdat ze zich uiterst deemoedig en bescheiden opstelt en trouw, bijna trots, haar rode letter blijft dragen, begint ze gaandeweg steeds meer respect te verwerven bij haar puriteinse omgeving. Er wordt zelfs gefluisterd dat de A op haar borst eigenlijk meer staat voor 'Able' dan voor 'Adulteress'.

Ondertussen is het duidelijk dat het niet goed gaat met dominee Dimmesdale. Hij vermagert en verzwakt zienderogen. De nieuwkomer, Chillingworth, die voor zijn aankomst in de kolonie enige tijd tussen de indianen heeft doorgebracht en daar allerlei geneeskrachtige kruiden heeft leren kennen, besluit zich over de dominee te ontfermen. Na enige tijd trekken de twee zelfs bij elkaar in, opdat de oudere geleerde optimaal over de gezondheid van Dimmesdale kan waken.

Wie uit het eerste optreden van de dominee, waarbij hij Hester op bijna wanhopige toon verzoekt haar 'medezondaar' bekend te maken, nog niet had afgeleid dat hijzelf de vader van Pearl is, trekt die conclusie wel uit de zich steeds verder verscherpende verhouding tussen Dimmesdale en Chillingworth. Al snel wordt duidelijk dat de laatste, onder het voorwendsel de dominee te willen helpen, slechts uit is op diens vernietiging. Intuïtief heeft hij begrepen hoe de vork in de steel zit.

Dimmesdale takelt steeds verder af en loopt steeds vaker met zijn hand tegen zijn hart gedrukt, alsof hij daar een vreselijke pijn voelt. Op een nacht beklimt hij het schavot waarop destijds Hester en haar kind stonden. Hester en Pearl, die hebben gewaakt bij de op sterven liggende gouverneur, zien hem daar en beklimmen de verhoging, zodat het 'gezin' nu voor het eerst is herenigd, zij het nog wel onder de vleugels van het duister. Op dat moment vliegt er een komeet langs de hemel. Volgens de dominee, en ook volgens sommige andere bewoners, zo blijkt de volgende morgen, verspreidt de komeet een lichtschijnsel in de vorm van een A. 'Wij denken dat het 'Angel' betekent. Zeker omdat onze gouverneur Winthrop vannacht naar de hemel is gegaan', zegt de koster de volgende dag.

Nadat Hester en Dimmesdale elkaar opnieuw hebben ontmoet, ditmaal in het bos, besluiten ze 'de woestenijen van New England' te verlaten en terug te keren naar Europa, dat naar beider overtuiging een beter toevluchtsoord voor hen is.

Hawthorne gaat hiermee radicaal in tegen het typisch Amerikaanse idee dat de wildernis symbool is voor hoop, en Europa symbool voor corruptie. Het vertrek zal daags na de installatie van de nieuwe gouverneur plaatsvinden, een gelegenheid waarbij Dimmesdale een preek zal houden die voor elke geestelijke als het hoogtepunt van zijn loopbaan geldt.

Uiteindelijk zal Dimmesdale deze gelegenheid gebruiken om zijn verzuim van inmiddels alweer zeven jaar geleden - toen hij Hester op het schavot toesprak - goed te maken. Hij bekent de vader van Pearl te zijn, en sterft vrijwel onmiddellijk daarna. Sommige getuigen menen op zijn borst, ter hoogte van de plek waar de dominee altijd zijn hand hield, een soort ingebrande letter A te hebben gezien.

Roger Chillingworth, die in de loop van het boek een steeds demonischer voorkomen heeft gekregen, en duidelijk ten onder gaat aan zijn alles verterende wraakzucht, sterft nog geen jaar later. Hester en Pearl vestigen zich in Europa, maar als haar dochter getrouwd is, keert Hester terug naar Boston, waar ze haar rode letter weer opspelt en een sober, zeer gerespecteerd bestaan leidt dat geheel in dienst staat van haar medemensen. Als ze sterft wordt de letter A als een symbool van nobelheid, trots en onbaatzuchtigheid in haar grafsteen gebeiteld.

Op het eerste gezicht lijkt The Scarlet Letter vooral een aanklacht is tegen de onverdraagzaamheid van de puriteinse godsdienstbeleving, en natuurlijk speelt dat aspect een rol van betekenis. Hawthorne groeide op in Salem, vlakbij Boston; zijn betovergrootvader was een van de rechters bij de heksenprocessen die daar tegen het eind van de zeventiende eeuw hadden plaatsgevonden. Mede om die reden voelde hij zich persoonlijk bij het onderwerp betrokken. Maar meer dan om theologische en morele zaken, ging het Hawthorne om de menselijke psyche: om schuld, boete en wraak.

Om die onderwerpen op een passende wijze te behandelen, koos hij niet voor de vorm van een realistische roman - zoals bijna al zijn Engelse tijdgenoten deden - maar voor het genre van de romance. Waar de realistische roman zo natuurgetrouw mogelijk het leven van alledag probeert te beschrijven, spelen in de romance symboliek en allegorie een belangrijk rol. Personages worden niet uit en te na ontleed, maar zijn vaak personificaties, dragers van de opvattingen van de schrijver. De plot van de romance is, meer dan bij de realistische roman, ondergeschikt gemaakt aan diens ideeëngoed.

Waar de realistische negentiende-eeuwse roman een verhaal biedt waarin tegen het einde alle draadjes netjes worden afgehecht - conflicten zijn doorgaans opgelost, de hoofdpersoon zich verzoent met zijn omgeving en alles op zijn pootjes terecht komt (huwelijk!), vindt er in romances meestal geen verzoening plaats. Het wezen van het conflict blijft bestaan, al zijn de spelers dan misschien overleden, en de hoofdpersoon blijft geïsoleerd. In het kielzog van Hawthorne is zo in de Amerikaanse literatuur een niet-realistische traditie ontstaan, die zich nadrukkelijk onderscheidt van de realistische Engelse (met Emily Brontë als briljante uitzondering). Of, zoals de Engelse schrijver Anthony Trollope ooit stelde: 'Aan onze kant van het water houden we ons wat meer bezig met rundvlees en bier, en wat minder met dromen.'

Hawthorne kan bovendien worden gezien als de eerste Amerikaanse kunstenaar die nadrukkelijk afstand nam van het ideaal van de Amerikaanse Droom. Zijn voorbeeld werd al een jaar later gevolgd door Herman Melville, toen die zijn meesterwerk Moby Dick publiceerde. In de jaren en decennia daarna zouden velen zich aansluiten, van Mark Twain tot John Dos Passos en van Norman Mailer tot Paul Auster.

Zo is The Scarlet Letter, ondanks zijn bewust-archaïsche taalgebruik en zijn nadrukkelijk afstandelijke vertelwijze, in veel opzichten een moderne roman, of je nu Hester Prynne beschouwt als een feministe avant la lettre, de rechtzinnige puriteinse gemeenschap vergelijkt met de aanklagers van Bill Clinton in de kwestie Lewinsky, of het boek opvat als een verhandeling over existentiële eenzaamheid - alledrie is uiteraard uitgebreid gebeurd.

Hawthorne verdient meer dan de relatieve obscuriteit waarmee hij het in Nederland moet doen. Wat dat betreft kunnen we - met Pieter Steinz, die het voorwoord schreef bij een nieuw verschenen Nederlandse editie - instemmend Herman Melville aanhalen: 'De boeken van Hawthorne zouden verkocht moeten worden bij honderdduizenden, gelezen door miljoenen, en bewonderd door iedereen met het vermogen tot bewondering.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden