Overlijden Castro verandert weinig voor Cubanen

Met de dood van Fidel Castro heeft Cuba een iconische figuur verloren, maar in de praktijk zal er na zijn overlijden weinig veranderen in het land.

Jonge Cubanen in Havana staan stil bij het overlijden van Fidel Castro. Beeld epa

De laatste jaren van zijn leven gold Fidel, zoals hij steevast door de Cubanen werd genoemd, nog steeds als het boegbeeld van de Cubaanse revolutie, maar feitelijk had hij sinds 2006 nog nauwelijks macht. 'Er gaat geen grote verandering plaatsvinden', voorspelt Dirk Kruijt, emeritus hoogleraar ontwikkelingsvraagstukken aan de Universiteit Utrecht.

In Miami werd er in de Cubaanse ballingengemeenschap gefeest na het nieuws over Castro's dood, maar volgens Kruijt is dat rijkelijk voorbarig. 'Allereerst hebben die ballingen in Miami geen enkele steun onder de gewone Cubanen, maar bovendien zitten de erfgenamen van Castro stevig in het zadel.' Sinds Fidel Castro in 2006 de touwtjes overdroeg aan zijn broer Raúl heeft deze langzamerhand wat economische hervormingen ingevoerd, maar anders dan onder Sovjetleider Michaïl Gorbatsjov wordt er niet gemorreld aan het machtsmonopolie van de partij. 'Op dat punt verwacht ik geen enkele verandering', zegt Kruijt, die bij elkaar anderhalf jaar in Cuba woonde. 'De communistische partij en het leger zijn niet van plan de macht uit handen te geven.'

Kruijt: 'Een hele generatie van Raúl-getrouwen heeft inmiddels op alle niveaus de macht overgenomen, maar de band tussen partij, staat en leger is nog even sterk als voorheen. Een groot deel van de ministersposten wordt door militairen bezet en het leger speelt nog altijd een sterke rol in de economie, in allerlei managementfuncties. En wil je een hoge overheidsfunctie krijgen, dan moet je nog steeds lid zijn van de partij.'

Dirk Kruijt, emeritus hoogleraar ontwikkelingsvraagstukken aan de Universiteit Utrecht. Beeld Diederik de Klerk

David tegen Goliath

De Cubaanse leiders hebben zich volgens Kruijt al geruime tijd voorbereid op de dood van Fidel Castro, die door veel Cubanen nog steeds als de vader des vaderlands werd gezien. 'Hij werd vooral bewonderd als nationalist, als de man die Cuba echte onafhankelijkheid gaf en die als een David tegen Goliath (de Verenigde Staten) opstond.' De laatste jaren van zijn leven mopperde Fidel Castro vanaf de zijlijn van tijd tot tijd over de nieuwlichterij onder zijn opvolgers, zoals het herstel van de betrekkingen met de VS, maar daar trokken Raúl en zijn vertrouwelingen zich weinig van aan. Dat het staats- en partijapparaat stevig in elkaar zit, blijkt volgens Kruijt ook uit het feit dat Raúl Castro al heeft aangekondigd dat hij volgend jaar zal aftreden als president. 'Dan staan er anderen, zoals de vicepresident, klaar om de macht over te nemen. De bedoeling is dat het een reguliere opvolging wordt en daar ziet het ook naar uit.'

Sinds Raúl Castro aan de macht is hebben de Cubanen meer vrijheid om kleine bedrijfjes te beginnen, zoals restaurantjes. Veel Cubanen hadden meer verwacht van de veranderingen: de economische situatie is nog steeds slecht. Het gemiddelde maandloon ligt tussen de 30 en 40 euro, veel te weinig om rond te komen, zodat overheidsambtenaren er meestal een tweede baantje bij hebben. Steeds meer Cubanen maken op een andere manier gebruik van de toegenomen vrijheid: zij vragen een paspoort aan en vertrekken als economische vluchtelingen naar het buitenland. Kruijt schat dat inmiddels twee miljoen van de elf miljoen Cubanen in het buitenland wonen.

In Miami werd er in de Cubaanse ballingengemeenschap gefeest na het nieuws over Castro's dood, maar volgens Kruijt is dat rijkelijk voorbarig. 'Allereerst hebben die ballingen in Miami geen enkele steun onder de gewone Cubanen, maar bovendien zitten de erfgenamen van Castro stevig in het zadel.' Beeld afp
De straten van Havana na het overlijden van Fidel Castro. Beeld reuters

Hoewel een deel van het Amerikaanse handelsembargo tegen Cuba inmiddels is ingetrokken, heeft het land nog steeds last van de Amerikaanse sancties. Cuba heeft ook te lijden onder het instorten van de economie in Venezuela, waarmee het vooral onder de linkse president Hugo Chavez nauwe banden onderhield. Tienduizenden artsen, verpleegkundigen en ingenieurs trokken naar Venezuela om daar te werken. In ruil voor die steun kreeg Cuba lange korting op de olie uit het socialistische broederland, maar die tijd is voorbij. Volgens Kruijt zijn de afgelopen tijd bijna twintigduizend Cubaanse 'gastarbeiders' uit Venezuela teruggekeerd.

Aanvankelijk was de regering in het kader van de economische hervormingen van plan ook flink het mes te zetten in de overheidssector. In totaal zou er misschien wel een miljoen overheidsbanen worden geschrapt, maar uit vrees voor sociale onrust hebben de nieuwe machthebbers die plannen laten varen.

In Miami werd er in de Cubaanse ballingengemeenschap gefeest na het nieuws over Castro's dood, maar volgens Kruijt is dat rijkelijk voorbarig. Beeld afp

Ondanks het gemor over de slechte economische situatie hoeven de erfgenamen van Castro volgens Kruijt niet veel te vrezen. 'Er is hoegenaamd geen politieke oppositie. Er zijn wel dissidenten, er zijn dissidente bloggers, maar de oppositie is niet georganiseerd en het ziet er ook niet naar uit dat dat op afzienbare termijn zal lukken. De Cubaanse autoriteiten zijn er heel goed in om verdeeldheid te zaaien onder hun tegenstanders. De laatste openlijke straatprotesten waren in 1994.'

Een onzekere factor is wel de verkiezing van Donald Trump tot nieuwe president van de Verenigde Staten. Het is de vraag of er onder Trump nog iets zal komen van het opheffen van de resterende delen van het handelsembargo tegen Cuba. De komende president hield het op Twitter bij de constatering: 'Fidel Castro is dood!' Later noemde hij Trump een 'wrede dictator' die 'zijn eigen volk meer dan zes decennia lang onderdrukte.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.