Interview

Overleven in Aleppo

De in Aleppo geboren fotograaf Fouad Hallak vluchtte anderhalve maand geleden weg uit zijn stad. Hij nam zijn foto's mee. Ze laten het leven in Aleppo zien. 'Sinds de Russen is alle hoop vervlogen.'

Fotograaf Fouad Hallak: 'Wie aan Aleppo denkt, verwacht niet dat er nog vreugde in de stad is. Ik kwam tot rust als ik lachende mensen kon fotograferen. Je blijft geloven dat er toch nog hoop is.'Beeld Fouad Hallak

Boven zijn macchiato in een Vlaardings koffiehuis, na twee uur achtereen praten, verzucht Fouad Hallak: 'Bij elk woord dat we hier uitspreken, valt in Syrië een slachtoffer.' Aleppo is vlakbij. De iPhone is de levenslijn met de stad die Fouad Hallak (27) en zijn vriend Akram al Saud (26) anderhalve maand geleden met bezwaard gemoed verlieten, na vijf jaar verzet. In een rubberboot maakten ze de oversteek naar Griekenland. Tussenstop in München. Later deze week zullen ze zich melden in Ter Apel.

Maar niet Nederland heeft hun aandacht. Voortdurend is daar het schermpje, dat hen verbindt met de gebeurtenissen op de enige plek die ertoe doet - Syrië.

Fouad Hallak filmde voor de Volkskrant aan het front in Syrië. Bekijk hieronder de beelden.

Fouad Hallak (links) en Akram al Saud. Fouad is oorlogsfotograaf: 'Gewonden verzorgen ging voor, daarna kwamen de foto's.'Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Twintig doden

De jongens krijgen een filmpje van een ruïne toegestuurd, een zojuist door de Russen getroffen kliniek van Artsen zonder Grenzen. Fouad, gelaten: 'Twintig doden.' Hoeveel mensen - is even later de vraag - wonen er eigenlijk in Bustan al-Qasr, hun wijk ten zuidwesten van de medina van Aleppo? 'Weet ik niet, ik zal eens vragen.' Een Whatsappje naar een vriend ter plekke en weldra komt het antwoord binnen: 25 duizend.

Waarom gingen ze weg?

'Er was geen toekomst meer', zegt Akram. 'Onze mensen gaan dood zonder zicht op enige vooruitgang. Telkens zijn we terug bij af. Sinds de Russen zijn gaan bombarderen, is alle hoop vervlogen. Niemand stopt hen. De wereld geeft blijkbaar niets om de bevolking. John Kerry (de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, red.) weet dat de Russen burgers treffen, maar ze kunnen gewoon hun gang gaan.'

'Onze persoonlijke veiligheid speelde natuurlijk ook een rol', zegt Fouad. 'Je kunt ontvoerd worden door Islamitische Staat, je kunt geraakt worden door de vatenbommen.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Fotograaf Fouad Hallak: 'Deze foto heb ik zo'n jaar geleden genomen tijdens de slag om Rityan, een dorp ten noorden van Aleppo. Dit was een grote overwinning van de rebellen op het regime-Assad. Mensen die hun huizen waren ontvlucht, konden eindelijk weer terug. Inmiddels heeft het regime Rityan weer ingenomen.Beeld Fouad Hallak

Dodelijke fontein

Vatenbommen. De vloek der vloeken van de Syrische burgeroorlog. Met niets maakt het regime van president Bashar al-Assad zich zo gehaat als met deze projectielen, lukraak uit helikopters op woonwijken afgeworpen olievaten gevuld met explosieven en metaalsplinters, die in een dodelijke fontein worden rondgespuwd.

Gevechten tussen het Vrije Syrische Leger (FSA) en het regime zijn er nauwelijks meer in de stad. In 2013 was de strijd op een hoogtepunt, sindsdien zijn de linies bevroren. Het FSA, de sterkste rebellengroepering in Aleppo, heeft wijken in handen, het leger de zijne. 'Soms schieten ze er eentje neer van ons', zegt Akram. 'Dan schieten wij er een neer van hen.'

Ze zeggen 'wij', omdat ze loyaal zijn aan het FSA. Vechten deden de twee jonge mannen niet. Akram, een student architectuur die door de oorlog net niet zijn studie kon afmaken, had drie activiteiten. Hij werkte in een bakkerij, verzamelde voor een ngo gegevens over vermiste en gedode personen en documenteerde door oorlogsgeweld beschadigd cultureel erfgoed. Hallak, die is geboren in Aleppo, was voormalig schoenenverkoper, oud-verpleger en oorlogsfotograaf.

'De dood is overal'

'Een EHBO-kist op mijn rug, camera op mijn borst, zo ging ik naar het front of naar plekken die waren gebombardeerd. Gewonden verzorgen ging voor, daarna kwamen de foto's. Gevaarlijke situaties? Aleppo is één grote gevaarlijke situatie. Altijd kunnen de vatenbommen vallen. De dood is overal, elk moment.'

De grens tussen Bustan al-Qasr en de regeringswijk snijdt een van de belangrijkste straten van Aleppo doormidden. Opstandelingen hebben barricades opgeworpen van opgestapelde bussen. Die bieden dekking tegen sluipschutters in de toren van een overheidsgebouw, de hoogste toren van de stad.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Fotograaf Fouad Hallak: 'Tijdens de herdenking van drie jaar revolutie in 2014 werd dit toneelstuk opgevoerd. Het meisje met de blauwe hoofddoek vertolkte de rol van een moeder die te horen krijgt dat haar zoon is gedood.'Beeld Fouad Hallak

Spelende kinderen

Een gewone dag in Aleppo (want ook die zijn er, gewone dagen). 'Opstaan, espresso drinken bij een koffietentje', vertelt Fouad. 'Vaak zaten we gewoon maar de hele dag op straat. Soms hielden we protesten, met spandoeken. Daarvan namen we foto's die we de wereld in stuurden. Rondjes rijden op de motor. Voetballen, teams van het Vrije Syrische Leger tegen ambulancebroeders. We hebben een marathon gehouden in de stad.'

Zoals de meeste clichés is ook dit cliché waar: de burgers van Aleppo zetten het leven voort, zo goed en zo kwaad als het gaat. Oorlog went. Mannen bevolken de terrassen van de koffiehuizen en roken hun shishapijpen. Gezinnen gaan naar de markt. Kinderen spelen op straat. Komt er een vliegtuig over, dan hoor je vanuit een raam: 'Mohammed, binnenkomen!'

'De jongens', zoals Fouad en Akram hun vriendengroep noemen, organiseerden sociale activiteiten. Kinderen schminken, alles om de oorlog bij hen vandaan te houden. Ze maakten een toneelstuk, Winkels. De titel sloeg op de landen die van de revolutie profiteren, iedereen shopt naar zijn gading. Weer een filmpje. Fouad op het toneel in gevechtstenue met een kalasjnikov. Hij speelt een vrijheidsstrijder die alle bedriegers beu is. Een vrouw komt op en roept: 'Kom met me mee, ik wil niet dat je doodgaat!'

Ongehuwd

De vrouw van Akram woont in regimegebied, in Homs. Ze kennen elkaar van de architectuurstudie, zij maakte haar studie wel af. 'We hebben contact via sociale media, maar op Facebook durft ze geen foto's van mij te liken, bang dat het regime haar in de gaten krijgt.' Fouad is ongehuwd. 'Gelukkig', zegt hij sarcastisch. 'Weer een kopzorg minder.'

Bustan al-Qasr is afgesneden van alle diensten van de Syrische overheid. Akram: 'Het enige wat we van de Syrische regering krijgen zijn vatenbommen, mortieren, raketten en sluipschutters.' De watertoevoer is al jaren afgesloten. Sterk vervuild water komt uit zelf geslagen waterputten. Schoner water wordt verkocht in jerrycans. Stroom wordt opgewekt met generatoren. De diesel daarvoor komt via tussenhandelaren uit IS-gebied.

Een wirwar van kabels loopt vanaf de generatoren de wijk in. Het eerste wat mensen doen na een bombardement is de kabels herstellen. Voor zware apparaten is de spanning te zwak. Soms schakelen de mensen in een straat alle elektra uit, zodat één familie de was kan doen. Fouad deed heel lang met hetzelfde shirt. 'Als het vies was, gooide ik het weg en kocht een nieuwe.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Fotograaf Fouad Hallak: 'Deze mensen vluchtten weg voor de vatenbommen, destijds in 2013 een nieuw fenomeen. Assad zette ze in tegen de rebellenwijken.'Beeld Fouad Hallak

Het front

Het FSA heeft de wijk 'in handen', maar wat betekent dat in de praktijk? Eigenlijk alleen dit: de gewapende FSA'ers zorgen ervoor dat het Syrische leger de wijk niet binnenkomt. Soms trekken ze naar 'het front', wat en waar dat ook mag zijn.

Het Vrije Syrische Leger is geen staat, zeggen de twee. Het FSA, dat zijn de jongens die in 2011 gingen protesteren, werden bestookt door het leger en toen de wapens oppakten om zich te beschermen. Fouad: 'Het FSA bemoeit zich niet met het dagelijks leven van de mensen. Ze verbieden niets en ze verplichten de burgers niets.'

Een alternatief bestuur heeft het FSA niet opgezet, dat is overgelaten aan de zichzelf organiserende burgerij. Specialisten, vaklui, schoonmakers. 'Bustan al-Qasr is zelfs schoner dan vóór de revolutie. De armere wijken, waar de rebellen zitten, werden altijd al verwaarloosd door de overheid.' Buurtcomités regelen de water- en stroomvoorziening, en afvalverwerking. De economie draait op eigen kracht. Voedsel is duur, maar komt de stad nog binnen. Groentelieden en slagers schuiven na elk bombardement het puin opzij en trekken de luiken weer op.

Een generatie zonder onderwijs

Lokale ngo's hebben het onderwijs ter hand genomen. Maar mensen aarzelen om hun kinderen naar school te sturen. Veel scholen zijn beschadigd door bommen. Fouad: 'In Syrië groeit een generatie op zonder onderwijs. Kinderen zien mensen doodgaan, ze zien de bommen, ze raken beschadigd. Wat komt er van die generatie terecht? Wat betekent dat voor de toekomst van het land?'

Lichtbewapende burgerwachten fungeren als politie. Verdachten worden overgedragen aan de dar al kada. Dat zijn shariarechtbanken, op eigen houtje samengesteld door islamitische geestelijken. 'Die hebben een slechte naam, ze zijn nogal dictatoriaal', zegt Akram. 'Er zijn diverse protesten geweest. Een advocaat? Ben je gek. Word je gepakt, dan heb je geluk als je weer vrijkomt. Anders blijf je zitten.'

De relaties van het FSA met Al Nusra en andere verzetsgroepen zijn niet slecht. Bij gevechten met het leger helpen ze elkaar. Fouad: 'We hebben elkaar nodig. Dat geldt niet voor Islamitische Staat, dat komt van buiten Syrië. Al Nusra, dat zijn Syriërs.'

Het door de VN gemaakte onderscheid tussen enerzijds het 'terroristische' Al Nusra en anderzijds het legitieme verzet? Kunstmatig, vinden ze. De ideologieën lopen uiteen, maar ze vechten samen tegen Assad. Het FSA kan niet óók nog Al Nusra bestrijden. We hebben al zo veel vijanden, verzuchten de twee mannen: het regime, de Russen, Hezbollah, IS, de Koerdische YPG, Iraanse milities, Afghanen. De Koerden worden gesteund door de internationale coalitie. De halve wereld is tegen ons, zeggen ze. En de andere helft laat ons in de steek.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Fotograaf Fouad Hallak: 'Abu Khalid Aziza (tweede van links) was hét gezicht van het Vrije Syrische Leger in Aleppo. Hij was een van mijn vrienden. Op 14 oktober 2015 kwam hij om bij gevechten met IS.'Beeld Fouad Hallak

'Te veel vijanden'

Fouad laat op zijn iPhone een spotprent zien. 'Te veel vijanden', met bovenstaande opsomming, aangevuld met 'De hypocrisie van de wereld'. 'John Kerry zei na de aanslagen in Parijs: we moeten af van IS. Hij had ook kunnen zeggen na Homs, na Daraa, na Aleppo: we moeten af van Assad.'

De laatste ontwikkeling op het slagveld, het afsluiten door het Syrische leger van de Azaz-corridor ten noorden van Aleppo, heeft het leven in de stad nauwelijks beïnvloed. Van de Russische bombardementen is in het centrum weinig te merken, die vinden plaats rondom de stad. Zeker, de corridor is een navelstreng voor de burgers in de opstandelingenwijken. Zo komen voedsel en brandstof de stad binnen, en geneesmiddelen. Zieken en gewonden kunnen per ambulance naar een ziekenhuis in Turkije.

Maar er is nog een navelstreng, via de oostelijke grensplaats Bab al Hawa. Het regime onderneemt nu, met Russische luchtsteun, pogingen ook die route af te sluiten en de omsingeling van Aleppo compleet te maken. Als dat gebeurt, zeggen de twee, wordt Aleppo de hel. Madaya, de stad waar vorige maand de bevolking dreigde te verhongeren, zal erbij verbleken. 'Aleppo afgesloten? Dat wordt de grootste humanitaire ramp uit de geschiedenis van Syrië.'

Wat opvalt: de twee spreken in de verleden tijd als ze hun activiteiten in Aleppo beschrijven. Maar degenen die achterbleven, zetten het werk voort. Was weggaan moeilijk? 'Het was als zelfmoord', zegt Fouad. 'Ik denk aan alle vrienden die ik heb verloren. We zijn de revolutie niet begonnen om naar Europa te vluchten. We willen een beter leven in ons eigen land. We willen alleen van het regime af, van die afschuwelijke president.'

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden