Column

Overleeft de EU de wereldorde van het eigenbelang?

Elke dag wordt de wereld wakker met de vraag: wat gaat Trump vandaag doen? Het is eenvoudig: hij doet wat hij zegt. De Europese politiek kent de omgekeerde logica: men zegt het ene, doet het andere. 'America First' ontlokt morele veroordeling, maar de meeste landen behartigen eerst hun eigenbelang. 'America First' forceert een nieuwe wereldorde met Amerika, Rusland, China, het Verenigd Koninkrijk en Europa. Overleeft de EU, die zich ooit definieerde als het 'Rijk van de Goede Bedoelingen', de wereldorde van het eigenbelang?

Donald Tusk. Beeld afp

Trump keert zich tegen 'globale elites' die globaal bestuur bepleiten via internationale organisaties. Hij herontdekt de natiestaat en juicht Brexit volmondig toe. De Amerikaanse culturele elite gruwelt en zal Trump nooit aanvaarden. Hij is in oorlog met de gevestigde media, de artillerie van die elite. Zijn huisideoloog, 'generaal' Steve Bannon, leidt de tegenaanval. Hij noemt de pers 'oppositiepartij'. Trump jaagt met tweets de fake news media op stang. Hij wil ze irrelevant maken. Het publiek vertrouwen in gevestigde media zakt naar een dieptepunt.

Brexit is de eerste machtsverschuiving. Trump ontmoette Theresa May en verloste Londen uit een dreigend isolement. EU-onderhandelaar Michel Barnier had de Britse rekening voor Brexit al gemaakt: 60 miljard. Brussel wilde Londen straffen om andere EU-landen van EU-uittreding af te schrikken. Toen kwam Trump die partij koos voor Londen.

Hij werd al uitgenodigd door de Queen. De onderhandelingssituatie is nu een driehoeksverhouding. Trump biedt de Britten een gunstig handelsverdrag. Londen wil ook een handelsverdrag met de EU, maar Brussel traineert. Tegelijk ligt al een ontwerpverdrag klaar tussen de VS en de EU: TTIP. De sympathie van Trump ligt bij de Britse natiestaat en niet bij 'ongekozen ambtelijke EU-elites'. Hij kan TTIP gijzelen, zelfs torpederen.

Aan de horizon doemt een nieuwe wereldorde op met een assertief Amerika, het autocratische Rusland, het zelfbewuste China, de mercantiele Britten en de EU met 'Europese waarden'. Eigenbelang is echter doel; Realpolitik de methode. Dat lijkt op het Europees machtsevenwicht in de 19de eeuw, zij het nu op globaal niveau.

Donald Trump. Beeld epa

De EU is het eigentijdse Habsburgse Rijk dat teerde op tradities en oude glorie, maar werd verscheurd door interne breuklijnen. De EU zit ook vol breuklijnen: zo zet het eurosysteem Zuid tegenover Noord en het asielsysteem Oost tegen West. Bondskanselier Merkel heeft met het goed bedoelde 'Welkombeleid' een mensenstroom in gang gezet die alle slechte uitkomsten combineerde.

Het dreef de Britten uit de EU, veroorzaakt electorale revoltes op het continent en heeft het Amerikaanse opinieklimaat over vreemdelingenbeleid verhard. Van alle wereldspelers heeft alleen China sympathie voor de EU, uiteraard wegens de grote afzetmarkt.

Na de val van de Berlijnse Muur leefde Europa in een sprookjeswereld. Het 'vredesdividend' werd veelvuldig geconsumeerd. De wereld zou een gemeenschap van recht en moraal worden, met Europa als inspiratiebron. De EU voerde de euro in onder zachte voorwaarden en ontwierp een genereus asielbeleid. Er kwam een Schengenzone van vrij personenverkeer, zonder hatelijke hekken. Buurlanden zouden een 'kring van vrienden' vormen want Brussel exporteerde stabiliteit. Het vermeende einde van de geschiedenis bleek een 'holiday from history'. Terreuraanslagen maakten een eind aan die droomvakantie. Het kiesvolk dwingt EU-lidstaten bij de stembus steeds meer tot 'eigen burgers eerst'.

Brussel wil Trump de EU 'uitleggen'. Nutteloos; dat mislukt zelfs bij de eigen burgers. De EU moet zich sterker organiseren rond enkele gemeenschappelijke belangen zoals handelspolitiek, veiligheidsbeleid, antiterrorisme en migratiebeperking. Met deze thema's bereikt Brussel de denkwereld van Trump. EU-landen moeten meer afdragen aan de NAVO. Trump heeft zelfs een punt.

De methode-Trump draait om onderhandelen en 'deals'. De EU moet zich daarom meer richten op Europese economische belangen. En minder preken over 'Europese waarden' tegen een Amerika dat Europa twee keer moest redden van zelfvernietiging. Het is zelfs nefast als de EU publieke verontwaardiging naar Amerika exporteert over terreinen waar zij schromelijk faalde, zoals migratiebeleid en grensbewaking. Voor Amerikanen is Europa niet het lichtend voorbeeld. De EU zal zich snel moeten heruitvinden voor een wereldorde, geordend door macht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.