Overheid krijgt vooral krediet als zondebok

De evaluatie van calamiteiten lijkt vooral te zijn ingegeven door de wens schuldigen aan te wijzen.

Het is niet helemaal duidelijk waar de naam 'Barbertje' vandaan komt, wel wat haar lot was. 'Bar-bertje' zou ontleend (kunnen) zijn aan Faust van Goethe waar 'Bärbelchen' moet boeten voor het ongehuwd zwanger raken. In Nederland lijken we continu op zoek te zijn naar barbertjes. De schuld buiten jezelf en bij een ander leggen is cultuur geworden. Dit is even onwenselijk als misplaatst.


Het onderzoek naar de Facebookrellen heeft weer een bladzijde toegevoegd aan onze barbertjescultuur. Eén bladzijde? Het rapport van de commissie-Cohen besloeg niet minder dan 1.500 pagina's. Maar ondanks de kwantiteit en kwaliteit van dat stuk is het een rapport in een lange reeks dat maar net aantoont wat een lezer erin wil lezen.


De een zal zeggen dat nu weer eens is aangetoond dat de burgemeester van Haren en de politie - vooruit: de hele overheid - knullig hebben geopereerd. De ander zal zeggen dat de verantwoordelijken 'de eer aan zichzelf moeten houden'. Veel mensen wijzen met de beschuldigende vinger naar de jongeren die de oproepen om niet naar Haren toe te komen naast zich hebben neergelegd. Weer anderen vinden dat de commissie zelf veel te veel geld heeft gekost. Zoveel zielen, zoveel opvattingen en vaak geuit zonder dat men één zin uit het rapport zelf heeft gelezen.


Wat zien wij in de Facebookrellen vooral weerspiegeld? Een weinig consistente en op zijn tijd redeloze massa die onrealistische verwachtingen heeft van wat een overheid kan. Zoals Freek de Jonge het zo treffend wist te verwoorden: de Watersnoodramp van 1953 was de laatste natuurramp die Nederland trof, daarna kreeg de overheid overal de schuld van. Pech bestaat niet meer, overal moet een schuldige worden gezocht. In Nederland lijkt altijd een barbertje gezocht, gevonden en gehangen te moeten worden.


Hoe anders is dat bijvoorbeeld in België, waar de organisator van Pukkelpop 2011 gewoon aanwezig mocht zijn bij de herdenkingsdienst voor de slachtoffers van het natuurgeweld dat het festival had getroffen. Bij het verlaten van de kerk werd hij zelfs met applaus onthaald. In Nederland zou de organisator het uit lijfsbehoud niet in zijn hoofd halen naar zo'n bijeenkomst te gaan. En Hasselt is maar enkele kilometers van onze landsgrens verwijderd. Enkele kilometers, en toch een compleet andere acceptatiecultuur.


In Nederland mogen de betrokkenen als het mee zit nog de 'eer aan zichzelf houden'. Als die clementie ontbreekt - en dat lijkt inmiddels eerder regel dan uitzondering - dan mogen betrokkenen op staande voet ontslagen, verbannen en in elk geval brodeloos worden gesteld.


De overheid heeft een zorgplicht waar het gaat om de veiligheid van de inwoners. Hierover geen discussie. Om die reden strooit de overheid de wegen bij gladheid, zijn er vangrails, ambulances en brandweerkorpsen.


Een plicht om te zorgen, is evenwel wat anders dan een plicht om iedereen te behoeden voor pech. Zorgen is een werkwoord, het gaat om de inspanning. Bij een zelfredzame - met een lelijk woord ook wel samenredzame - bevolking is de inspanning bescheidener dan bij een cultuur die gericht is op claimen bij een ander. De mate waarin op veiligheid gerichte inspanningen geleverd kunnen worden, is daarnaast afhankelijk van de mate waarin de gemeenschap ook middelen beschikbaar heeft gesteld om die zorg te kunnen verlenen.


Als het om dat vraagstuk gaat, hebben wij als collectief steeds minder geld over voor defensie, voor brandweer, voor toezicht. Dat niet alleen, de maatschappelijke waardering voor die inspanningen is ook nog eens bijzonder schraal. De Volkskrant van 13 februari jongstleden meldde dat onze overheid in de mondiale top-3 staat als het gaat om goed, transparant en goedkoop (efficiënt) bestuur. De waardering voor degenen die verantwoordelijk zijn voor dat goede bestuur - politici en ambtenaren - is daarentegen schrijnend laag.


Vanuit dit perspectief kijkend naar de Facebookrellen, zien wij een vader die zich terecht zorgen maakt over de kaping van het feestje van zijn dochter door virtuele piraten. Burgemees-ter Bats probeert, samen met de politie, het feestje klein te houden: 'Er is geen feestje'. Als er een peloton ME had klaar gestaan bij het station, als de treinen niet waren gestopt in Haren, maar waren doorgereden, als de zaak daardoor juist extra uit de hand was gelopen, of als er niets zou zijn gebeurd - hoe zouden de commentaren dan hebben geluid?


Niemand die met zekerheid kan zeggen dat bij alternatieve beslissingen de maatschappelijke uitkomst beter zou zijn geweest. Belangrijker is echter vooral het aanvaarden dat sommige zaken domweg niet voorzienbaar zijn en uit de hand kunnen lopen. Het wordt tijd dat we op dat gebied volwassen worden en accepteren dat pech bestaat, dat niet alles voorzienbaar is, dat we door onze blik op het overheidsgezag en het geld dat we over hebben voor onze veiligheid ook nog eens die zorg ondermijnen.


Met de kennis van nu oordelen over situaties van toen is eveneens een bezigheid die eerder tot bescheidenheid dan tot triomfalisme en grote woorden noopt. Die kennis wordt immers gekleurd door een dan bekende uitkomst en een integraal beeld van de situatie. De commissie-Cohen wijst er terecht op dat enkele zaken beter hadden gekund, om te beginnen bij de politie en hulp vanuit de grote stad. Niet vergeten mag echter worden dat de betrokkenen toen moesten handelen in een onbekend perspectief om staps- en scenariogewijs tot een steeds completer beeld te komen.


Om die reden past het om evaluatie-onderzoeken veel meer in het teken te plaatsen van leerpunten voor de toekomst dan als aanklachten. Hierin hebben niet alleen de onderzoekscommissies een belangrijke taak, maar zeker ook de media die als eerste de schuld- en opstapvraag stellen. Daarbij maakt het niet uit of het om een voetbaltrainer gaat, een burgemeester, een korpschef van politie of welk barbertje dan ook.


JOS VAN DER KNAAP, IRMA WOESTENBERG


zijn voorzitter en vicevoorzitter van de Managementraad gemeenten Veiligheid.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden