Overheid is verantwoordelijk voor ontstaan nieuwe kartels

Terwijl de overheid de tucht van de markt preekt, ontstaan er weer nieuwe kartels van beroepsgroepen. Volgens Paul Frijters en Udo Kock kan hiertegen met succes worden opgetreden door deze groepen niet meer de toegangseisen voor nieuwkomers te laten bepalen....

DE laatste jaren hebben heel wat kartels het loodje gelegd. Van de chique makelaars tot de rumoerige taxichauffeurs, voortaan zijn ze onderworpen aan de tucht van de markt. Onopgemerkt zijn er echter nieuwe kartels ontstaan, namelijk van accountants en actuarissen. De nieuwe kartels van deze beroepsgroepen zijn opgebouwd volgens hetzelfde procédé waarmee notarissen en medisch specialisten de marktwerking frustreren, namelijk door via strenge opleidingseisen toegangsbarrières voor nieuwkomers op te werpen.

Medisch specialisten en notarissen hebben een wettelijk monopolie op het verrichten van medische handelingen en bijvoorbeeld het opstellen van een eigendomsoverdracht. Om deze handelingen te mogen verrichten moet aan strenge toegangseisen voldaan worden, waaronder praktijkervaring bij een erkend notariskantoor of medisch specialist. Het aantal plekken voor zulke praktijkervaring is gelimiteerd en het bij uitstek subjectieve karakter van de toewijzing van deze plekken leent zich prima voor vriendjespolitiek en nepotisme.

Dat de salarissen van deze beroepsgroepen astronomisch zijn - een meerderheid van de notarissen verdient bruto meer dan een half miljoen gulden per jaar - hoeft daarom geen verwondering te wekken. De enorme salarissen en het hoge werktempo lijken beiden een logisch gevolg van de prijsopdrijving voor hun diensten die in de hand wordt gewerkt door de effectieve aanbodscontrole. Aan de greep van notarissen op de opleiding is zelfs na de recente wetswijzigingen geen einde gekomen. Over twee jaar worden de tarieven van notarissen eindelijk vrijgegeven, maar het is de vraag of dat veel zal uitmaken zolang de toetredingsbarrières in stand blijven.

Terwijl de overheid aan de ene kant bij de notarissen een waarschijnlijk tot mislukken gedoemde poging heeft gewaagd een kartel te doorbreken, heeft zij aan de andere kant niet weten te vermijden dat de accountants een nieuw kartel op hebben gezet. Met een wettelijk beschermd monopolie op het goedkeuren van jaarverslagen in handen, hebben accountants een belang bij het opwerpen van toetredingsbarrières om zo te zorgen dat het aantal mensen dat van dit monopolie kan meegenieten binnen de perken blijft.

Tot voor kort was er, via een tweejarige postdoctorale opleiding, een vrije toegang tot de accountantstitel. Hieraan is een eind gemaakt: naast het voortraject van een academische opleiding en de tweejarige postdoctorale opleiding wordt sedert een aantal jaren nu ook drie jaar 'relevante' werkervaring geëist alvorens de accountantstitel verleend wordt. Uiteraard is die relevantie uiteindelijk ter beoordeling van het Nivra, de beroepsvereniging van accountants. Hiermee zijn de accountants effectief een kartel geworden dat nieuwe instroom naar eigen goeddunken kan reguleren.

Recent hebben de actuarissen het voorbeeld van de accountants gevolgd. Een aantal jaren geleden gaf de actuarisopleiding aan de Universiteit van Amsterdam direct toegang tot de actuaristitel. De opleidingseisen zijn echter verzwaard: diegenen die na 1 September 1997 afstudeerden kregen de actuaristitel pas van het Actuarieel Genootschap na het volgen van een eenjarige extra opleiding en een jaar relevante werkervaring. Dit alles ter beoordeling van het Actuarieel Instituut.

Inmiddels moeten actuarissen in spe bovenop hun universitaire actuarisstudie ongeveer vier jaar extra opleiding voltooien, waaronder twee jaar relevante werkervaring. Opmerkelijk is dat in de acht maanden voor 1 September 1997, zo'n tachtig studenten de actuaristitel behaalden. Absolute topmaanden gezien het feit dat de uitstroom per jaar normaliter rond de vijftig personen ligt. Vooruitkijkende actuarisstudenten zagen de komende veranderingen kennelijk niet positief in en hebben op de valreep hun actuaristitel in de wacht gesleept om zo aan de ballotage van 'het Genootschap' te ontkomen.

Vanwege deze extra toetredingsbarrières is het te verwachten dat de tarieven van actuarissen zullen stijgen. Wellicht zullen zij de weg van de accountants, notarissen en specialisten volgen en hun eigen maatschappen oprichten. Hierdoor zouden de actuarissen onderling hun prijsgedrag makkelijker kunnen coördineren en beter kunnen controleren hoeveel 'opleidingsplaatsen' er gecreëerd worden. Door dergelijke expliciete of impliciete coördinatie kan het monopolie nog beter worden uitgebuit. Het lijkt daarom waarschijnlijk dat in de toekomst de hoogst biedende verzekeringsbedrijven gebruik moeten gaan maken van de diensten van zelfstandig opererende actuarissen. Uiteraard is het de consument die hiervoor de rekening betaalt in de vorm van hogere premies.

De overheid heeft een historische vergissing gemaakt door beoefenaren van wettelijk beschermde handelingen zelf de toegangseisen voor nieuwe concurrenten te laten bepalen. Deze vergissing leverde per saldo nieuwe kartels op die geen expliciete prijsafspraken hoeven te maken om te kunnen functioneren.

Minister Jorritsma van Economische Zaken kan de in het slop geraakte marktwerkingoperatie een nieuwe impuls geven door deze vergissing ongedaan te maken. De markt kan bepalen hoeveel premie, in de vorm van hogere tarieven, iemand met extra praktijkervaring krijgt. In sommige gevallen, zoals bij medische handelingen, is het opdoen van praktijkervaring essentieel. De overheid kan die taak zelf op zich nemen, bijvoorbeeld door aspirant specialisten in academische ziekenhuizen in te zetten en ervaring op te laten doen onder begeleiding van deskundige academici.

Voor de meeste andere beroepsgroepen kan de overheid volstaan met het opleggen van minimale deskundigheidseisen voor nieuwkomers in plaats van beschermde beroepsgroepen zelf zeer hoge eisen te laten formuleren. Vooral de eis tot 'relevante praktijkervaring' moet weggenomen worden omdat die zich bij uitstek leent voor manipulatie.

P. Frijters is econoom en verbonden aan het Tinbergen Instituut en de Vrije Universiteit Amsterdam. U. Kock is econoom en eveneens verbonden aan de Vrije Universiteit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden