Overheid geniet nog steeds immuniteit

IN tal van rapporten is geconcludeerd dat de overheid heeft gefaald bij het toezicht op het Enschedese vuurwerkbedrijf S.E. Fireworks, dat op 13 mei 2000 met rampzalige gevolgen ontplofte....

Michiel Kruijt

Strafrechtelijke vervolging van de overheid is lange tijd onmogelijk geweest. De wetgever had de mogelijkheid opengelaten, maar vond dat de rechter daarover moest beslissen. Die hield de deur dicht. Pas in de jaren negentig zette de Hoge Raad die in de Pikmeer-arresten op een kier.

Sindsdien kunnen lokale overheden voor de strafrechter worden gesleept. Maar als ze fouten maken tijdens de uitvoering van een 'exclusieve bestuurstaak' is vervolging weer niet mogelijk. Gemeenten die een potje maken van hun vergunningbeleid gaan dus vrijuit.

Dat riep verzet op. Slachtoffers en nabestaanden van de vuurwerkramp (22 doden) en de cafébrand in Volendam (14 doden) en anderen vinden het onaanvaardbaar dat ambtenaren ongestraft regels kunnen overtreden waaraan de rest van de maatschappij zich moet houden.

Na de seponering van het Openbaar Ministerie vestigden gedupeerden van de vuurwerkramp hun hoop op het gerechtshof Arnhem, dat werd gevraagd alsnog de vervolging van de overheid te gelasten.

Het hof had een unieke kans om nieuwe jurisprudentie uit te lokken, maar heeft het niet aangedurfd. Na de ongekend lange termijn van twee jaar - het heeft volgens het hof zo lang geduurd omdat de vele beklagschriften niet tegelijkertijd waren binnengekomen - doen de raadsheren de zaak in zes kantjes af. Op grond van de huidige jurisprudentie geniet de overheid immuniteit, oordelen ze. Daarbij stellen ze dat een proefproces moet worden vermeden, omdat dat voor de gedupeerden te zwaar en onzeker is.

Vooral die laatste conclusie wekt bevreemding. Meer dan vijfhonderd getroffenen hadden juist om het oprekken van de juridische grenzen gevraagd. 'Wij zijn behoorlijk gebelgd over het paternalisme van het hof', zegt directrice Janny Joosten van de Belangenvereniging Slachtoffers Vuurwerkramp Enschede. 'De politiek heeft de mond vol over waarden en normen, maar als er een ramp gebeurt waaraan de overheid medeschuldig is, moet de burger aan de kant blijven staan. Dat is niet meer van deze tijd.'

Het ware misschien beter geweest als het hof had gewezen op de verantwoordelijkheid van de politiek, die de rechter ten onrechte het vuile werk heeft laten opknappen. De wenselijkheid van een vervolgbare overheid is immers niet louter een juridische aangelegenheid.

Nu drong de Kamer al een paar jaar geleden aan op een verandering van de regels, maar het kabinet hield dat steeds tegen. Toen de Kamer persisteerde, benoemde het kabinet in april 2001 naar goed Hollands gebruik een commissie van wijzen die zich nog maar eens over de problematiek moest buigen. De Kamer liet dat toe.

In maart van dit jaar bracht de commissie-Roelvink advies uit. Haar voorstel ging verrassend ver: de commissie wil de immuniteit van de staat handhaven, maar die van 'zelfstandige onderdelen' van de staat (dat ruim wordt gedefinieerd) goeddeels opheffen. Ook ambtenaren moeten vervolgbaar zijn, zelfs als hun organisatie immuun is.

Als de overheid voor het verdachtenhekje kan worden gebracht, komt dat volgens de commissie haar geloofwaardigheid ten goede. Daar kan aan worden toegevoegd dat vervolgbaarheid tevens een stok achter de deur is; ambtenaren zullen beter hun werk gaan doen. Daardoor kunnen rampen mogelijk worden voorkomen.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden