Overheid droomt van burger met discipline

Veel burgers zijn voor meer eigen verantwoordelijkheid, blijkt uit het Sociaal en Cultureel Rapport 2012. Maar, stelt Peter Giesen, dat kan alleen als de overheid een soort discipline-agent wordt. Want burgers komen het liefst niet zelf in actie, zo is ook de ervaring in Amsterdam en Rotterdam.

Bijna de helft van de Nederlanders vindt dat rokers, drinkers, vette eters en luiwammesen verantwoordelijk moeten worden gesteld voor hun ongezonde leefstijl, bijvoorbeeld door ze een hogere ziektekostenpremie te laten betalen. Waarom zou een Spa-drinkende hardloper onbeperkt moeten betalen voor de kwalen van een patatje oorlog etende scooterrijder?


Het principe van eigen verantwoordelijkheid wordt breed ondersteund, blijkt uit het donderdag verschenen tweejaarlijkse Sociaal en Cultureel Rapport 2012, dit keer met de titel 'Een beroep op de burger', van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). In een individualistische cultuur wordt 'eigen verantwoordelijkheid' geassocieerd met keuzevrijheid en zelfstandigheid. Het is een vanzelfsprekendheid: wie zou je anders verantwoordelijk moeten stellen?


Toch aarzelen veel burgers als het principe nader wordt uitgewerkt, stelt het SCP. Dat is niet zo vreemd: in de context van de verzorgingsstaat betekent 'eigen verantwoordelijkheid' vaak: minder rechten, hogere eigen bijdragen en hogere eisen. In de afgelopen twintig jaar is een nieuw 'verantwoordelijkheidsmodel' tussen overheid en burger ontstaan. De overheid formuleert doelstellingen. Burgers mogen zelf weten hoe ze die bereiken. Maar als ze daarin niet slagen, krijgen ze straf. Anders gezegd: burgers hebben de eigen verantwoordelijkheid om zich te gedragen zoals de overheid dat graag ziet. Het SCP spreekt dan ook van een 'geregisseerde eigen verantwoordelijkheid'.


Het nieuwe model komt voort uit de crisis van de verzorgingsstaat in de jaren tachtig. Destijds bleek het erg duur om burgers onbeperkte rechten toe te kennen. De kritiek op de verzorgingsstaat werd ook in morele termen geformuleerd: burgers hielden hun hand op, zonder zich bovenmatig in te spannen.


Het wetenschappelijk onderwijs is een mooi voorbeeld. Tot in de jaren tachtig mochten studenten net zo lang studeren als ze zelf wilden. Gemiddeld duurde een studie zeven jaar, maar van een negende of tiendejaars keek niemand op. Toen de studententallen fors toenamen, kon de overheid zich deze luxe niet meer permitteren. Bovendien vond menigeen dat studenten wel iets harder mochten werken voor hun geld. Zo werd de student aangesproken op zijn eigen verantwoordelijkheid, maar tegelijk ingesnoerd in een korset van regels. Tegenwoordig moet hij tempo maken en zijn diploma halen, anders moet hij zijn beurs terugbetalen.


'Eigen verantwoordelijkheid' heeft een sterk disciplinerend karakter. Dat beleid kan op brede maatschappelijke instemming rekenen. De meeste burgers willen niet betalen voor mensen van wie ze het idee hebben dat ze de kantjes ervan aflopen. Zo hebben werklozen, bijstandsgerechtigden en inburgeraars de afgelopen jaren minder rechten gekregen, terwijl ze aan hogere eisen moeten voldoen.


Ondanks de opmars van het begrip 'eigen verantwoordelijkheid' kennen de meeste Nederlanders nog altijd een grote verantwoordelijkheid aan de overheid toe. De steun voor een ruimhartige verzorgingsstaat is het grootst bij voorzieningen die voor iedereen gelden, zoals de gezondheidszorg of de zorg voor ouderen. Ook studiefinanciering lijkt zo'n algemene voorziening te zijn geworden. Het plan voor een sociaal leenstelsel gaat de meeste burgers te ver. Ze zien meer in een langstudeerdersboete, die de rekening in elk geval neerlegt bij de studenten die er, naar het oordeel van burgers, een potje van hebben gemaakt.


Uit het Sociaal en Cultureel Rapport blijkt hoezeer het individuele leven is verweven met collectieve voorzieningen. Hoe autonoom en individualistisch burgers zich ook voelen, zij doen een beroep op onderwijs, zorg, hulpverlening en andere regelingen die voortdurend onder druk staan. Om financiële en morele redenen zal de overheid, gesteund door de meeste burgers, steeds proberen het gebruik van zulke regelingen te beperken tot de mensen die ze 'echt' verdienen. Aan het disciplineren met 'eigen verantwoordelijkheid' zal voorlopig geen einde komen. Wie betaalt, probeert in elk geval te bepalen. Ook de komende decennia zal de overheid ons manen hard te werken, snel te studeren, onze kinderen netjes op te voeden, niet te roken en zo min mogelijk frikadellen te eten.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden