' Overgeleverd ben je aan je afnemer'

In hoog tempo is Nederland op weg een land te worden zonder boeren, een 'ontboerde natie'. Sietse van der Hoek schetst die ontwikkeling in een reeks reportages....

'Laten we de naam niet noemen', zegt de ene boer, 'doodzwijgen is beter.' Albert Heijn bedoelt hij. 'Mijn vrouw mag er van mij geen boodschappen halen', zegt een tweede boer. Albert Heijn bedoelt hij.

Een derde boer zag, op vakantie in Spanje, hoe Albert Heijn daar voor een 'paar rotcenten' de bloemkool vandaan haalt en herinnerde zich een vergadering in de polder een jaar of wat geleden met iemand van het grootwinkelbedrijf (kan ook van Super de Boer geweest zijn of van de Spar, maar dat doet er niet toe want welke supermarkt ook, de dictatuur is gelijk) die kwam meedelen dat zij voor de bloemkool dat jaar niet meer dan zoveel zouden krijgen. En die, toen de zaal honend reageerde, zei: 'Graag of niet, hoor, jullie hoeven niet. Dan halen wij ze wel uit Noord-Frankrijk en dan gaan jullie toch lekker graan verbouwen!'

Weer had de zaal gehoond: 'Uit Frankrijk! En dan dagvers in de winkel zeker?' 'Jazeker', had de vertegenwoordiger van het grootwinkelbedrijf gezegd en had het voorgerekend en de boerenvergadering was met stomheid geslagen. Nu dus al uit Spanje en straks uit Polen: oogsten, laden, twee man op de gekoelde vrachtwagen, over zesbaanswegen in twintig uur naar Nederland, afleveren in de winkel.

Vooral in de Noordoostpolder weten ze verhalen te vertellen over de beknelling door grootwinkelbedrijf en voedingsindustrie. Vanaf het seizoen 1985-'86 om precies te zijn, toen door liberalisatie en de geleidelijke afschaffing van Europese subsidies de graanprijzen kelderden: van 55 cent tegen 25 cent voor een kilo graan nu. In de Noord oostpolder schakelden ze tamelijk grootscheeps over op de teelt van zogeheten opengrondsgroenten als spinazie, spruiten, witlof, prei, peen, kool, uitjes, Parijse worteltjes.

In vergelijking met de later drooggelegde Flevopolders zijn de akkerbouwbedrijven in de Noordoost-Polder te klein van oppervlakte om lagere prijzen per eenheid product te compenseren door schaalvergroting en kosten verlaging per eenheid product.

Spinazie voor de Iglo-fabriek in Hoogeveen leek in eerste instantie een lucratief gewas. De kosten waren betrekkelijk gering; je kon drie keer oogsten van hetzelfde perceel; men keek niet op een onkruidje meer of minder in de spinazie die tot 'koeienstront' (= à la crème) verwerkt werd. Maar na een paar jaar werd het minder en groeiden de irritaties en onenigheden. Kreeg je in plaats van een afrekening en geld op de bank een brief van de fabriek met de mededeling dat men helaas jouw spinazie weg had moeten gooien wegens een teveel aan nitraat. Of men zei dat er meer dan de toegestane hoeveelheid grond geconstateerd was in jouw partij en kreeg je strafkorting.

En het gekke was: zat de fabriek verlegen om aanvoer dan werd de grootste rotzooi nog goedgekeurd, maar was er te veel aanbod dan vond men altijd wat om minder te hoeven betalen dan contractueel was overeengekomen of helemaal niks. En ook zoiets: zelf had je er geen enkele controle op! Je kreeg pas bericht op het moment dat jouw partij al vernietigd of verwerkt was. Nou zullen het niet allemaal boeven zijn, maar eh... een foutje is gemakkelijk gemaakt.

Hoe heet die boer ook al weer, aan de Mammoetweg, die kapot ging aan de broccoli. Hij had zijn land in van die terrasjes aangelegd, daar de broccoli op gepoot, maar in de tijd dat de zon had moeten schijnen regende het aan één stuk door. Zodat hij het grootwinkelbedrijf geen broccoli kon leveren op de afgesproken datum. En toen het droog was geworden en warm, had men zijn broccoli niet meer nodig en hij beurde geen cent.

Een boer over zijn Parijse worteltjes: 'Mijn Parijse worteltjes?' Hem wordt gezegd wat hij mag zaaien, wat en hoe hij moet bemesten, waarmee en wanneer hij onkruid moet bestrijden, hoe diep hij moet ontwateren. En de loonwerker komt op een door de afnemer bepaald tijdstip de handel oogsten. 'Vrije boer? Nee, totaal overgeleverd ben je aan je afnemer, aan de paar concerns die die branche beheersen.'

De vrije markt dan van veilingen waar vraag en aanbod de prijs van de dag bepalen? 'Om zeep geholpen' door de grootwinkelbedrijven. Als die willen stunten met aanbiedingen, bijvoorbeeld bloemkool in week zoveel, dan gaan die niet een dag van tevoren op de veiling als een gek alle mogelijke partijen kopen en zelf de bloemkool op zo'n manier duur maken. Veel voordeliger is het om contracten te sluiten, met vooraf vastgestelde prijzen. Als boer kun je trouwens kiezen. Contract met bodemprijs of zonder bodemprijs. Of de helft van je oogst op contract en de andere helft vrij, dus tegen de dagprijs op het moment van oogsten of verkoop (als het groente betreft die je een tijdje kunt bewaren).

Natuurlijk kun je ook alles 'voor eigen kop zetten', zoals dat heet, dus helemaal zonder enige garantie van afname en prijs. Dat risico durven de meeste boeren niet aan. Want de meeste boeren boeren om geld en niet met geld. Er zijn er niet veel die kunnen zeggen: 'Bekijk het maar met je rotprijs, we eten het zelf wel op.' Alle anderen moeten zich hoe dan ook uiteindelijk schikken naar het dictaat van die ene afnemer en het is daarom niet verstandig om met naam en toenaam die afnemer publiekelijk te schande te zetten.

Een boer heeft geen invloed op het weer, geen invloed meer op de politiek, geen invloed op de prijs van zijn product. Nou kun je natuurlijk zeggen: vorm dan één boerenfront tegenover fabriek en grootwinkelbedrijf. Ja, maar niet één boer is gelijk aan de andere boer. Je hebt jonge en oude boeren, boeren met en zonder geld, boeren op zandgrond, boeren op vette klei en boeren op alle grondsoort daartussen, koeienboeren, aardappelboeren en nog duizend andere boeren. En als het regent dan regent het niet overal in Nederland tegelijk en evenveel, en dus krijgt de ene boer mooi geld voor zijn Parijse worteltjes als ze bij een andere boer verzuipen op het land.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden