Overgeleverd aan de stroperigheid

Ruim vijftig ambtenaren kregen een douw door hun rol in de bouwfraudezaak. In Zuid-Holland, waar de meeste slachtoffers vielen, moest griffier Mariëtte van Wieringen-Wagenaar het werkethos herstellen....

Nadat ze het gezelschap streng had toegesproken en hen op het hart had gedrukt dat ambtelijke integriteit een groot goed is en dat ze op hun hoede moesten zijn voor de boze buitenwereld, werd Van Wieringen-Wagenaar weinig diplomatiek onderbroken. 'Is het verdomme nou afgelopen met dat integriteitsgelul', luidde het krachtige verweer van de werkvloer. En: 'We jatten niet meer uit de koekjestrommel. Kunnen we weer gewoon aan het werk, ja?'

'Achteraf hadden ze nog gelijk ook', zegt Van Wieringen-Wagenaar in haar werkkamer in het provinciehuis, trekkend aan een kleine sigaar. 'We hadden inmiddels een punt bereikt dat we hier aan het doorslaan waren met het integriteitsvraagstuk. Ik had al eerder signalen gekregen van pas aangestelde medewerkers die daarop wezen. Als je te lang op integriteit blijft hameren, wordt het vanzelf ongeloofwaardig. Dan raakt iedereen verzadigd.'

Dat de griffier van de provincie Zuid-Holland dit punt moest bereiken, was natuurlijk niet voor niets. Bij de provincie bleek jarenlang structureel valsheid in geschrifte te zijn gepleegd. Integriteit had geen enkele prioriteit. Drie onderzoeken over de jaren 1994 tot 2002 van de forensisch accountants van Arthur Andersen en Deloitte en Touche in de districten Zuid, West en Oost, toonden aan dat er sprake was van een 'potjescultuur', zoals de grootscheepse fraude werd omschreven.

Onder leiding van het sectorhoofd van de afdeling Beheer en Onderhoud, Flip G., waren er malversaties met het onderhoud van groenvoorzieningen en wegen. Er bestond een nauwkeurige administratie van valse facturen en er werd met bouwplannen gerommeld. Personeelsleden die hieraan niet wilden meewerken werden bedreigd. 'Het is een cultuur van: ik breek jou de poten', verklaarde Van Wieringen-Wagenaar tegenover de parlementaire enquêtecommissie Bouwnijverheid die de kwestie uitvoerig behandelde.

Bij de provincie zou geen sprake zijn van 'persoonlijke verrijking', stelden de financiële speurneuzen vast. Al nuanceerden de accountants deze conclusie met de mededeling dat er maar 'tot een bepaald niveau onderzoek is gedaan'. Of er goedgevulde, geheime bankrekeningen van ambtenaren bestonden op exotische, fiscaal-gunstige eilanden, konden ze de opdrachtgever niet vertellen.

Die zelfverrijking bleek echter wel uit de vermelding van sectorhoofd Flip G. in het zwarte kasboek van bouwbedrijf Koop Tjuchem, waarin in het geniep gedane betalingen aan ambtenaren stonden geregistreerd. Dit kasboek had klokkenluider Ad Bos aan justitie overhandigd, waarmee de bouwfraudezaak aan het rollen kwam.

Naar aanleiding van de accountantsonderzoeken deed Van Wieringen-Wagenaar aangifte bij justitie van malversaties van vijf ambtenaren. Bovendien waren er nog 25 ambtenaren die weliswaar niet de wet hadden overtreden maar die wel hadden meegewerkt aan de 'potjescultuur' of onder wier verantwoordelijkheid dit was gebeurd, zonder dat er iets was ondernomen. Velen wisten ervan en sommigen pleegden zelfs valsheid in geschrifte, omdat ze dachten dat het zo hoorde.

De 25 ambtenaren werden geconfronteerd met een taaie Van Wieringen-Wagenaar die onder het motto 'helaas, pindakaas' besmette personeelsleden schorste, uit de functie zette, verplaatste of adviseerde naar een andere werkgever uit te zien. Van Wieringen-Wagenaar: 'Uiteindelijk moeten we als provincie keihard optreden om korte metten te maken met deze corrupte cultuur. Ik ben hier regelmatig bedonderd door types die aanvankelijk verklaarden brandschoon te zijn.'

Inmiddels zijn de vijf door justitie verdachte ambtenaren niet meer in dienst of lopen er procedures voor hun ontslag. De provincie zegt inmiddels over voldoende aanwijzingen te beschikken dat het vijftal zijn boekje te buiten ging.

Maar de daadkracht die Van Wieringen-Wagenaar bij de provincie etaleert, ontbreekt in haar optiek bij de rijksrecherche die de ambtelijke corruptie onderzoekt. Meerdere malen heeft zij de voorzitter van het college van procureurs-generaal De Wijkerslooth op de traagheid van het onderzoek gewezen. Ook heeft ze in het reguliere overleg met andere griffiers van de provincies benadrukt dat een kordaat optreden van de rijksrecherche rust zou brengen in de organisaties die met bouwfraude in verband zijn gebracht.

Andere 'getroffen' overheden, zoals de gemeente Hoorn en Rijkswaterstaat, waarvan ambtenaren door de rijksrecherche worden doorgelicht, deelden haar mening en lieten het Openbaar Ministerie eveneens weten dat er haast geboden is.

Voormalig secretaris-generaal van het ministerie van Verkeer en Waterstaat, Ralph Pans, zegt dat hij zich 'overgeleverd voelde aan de stroperigheid'. Hij vroeg herhaaldelijk uitleg aan De Wijkerslooth over het onderzoek naar de vier van corruptie verdachte ambtenaren van Rijkswaterstaat. Telkens werd hij geconfronteerd met 'het grote niets'.

Pans, inmiddels voorzitter van de directieraad van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten: 'Rijkswaterstaat is flink getroffen door de bouwfraudezaak en de beschuldigingen van corruptie. Om afdoende maatregelen te nemen, is het belangrijk snel duidelijkheid te krijgen van de onderzoekers. Maar helaas, er blijft een vage waas rond het onderzoek hangen.'

Volgens hoogleraar M. Reijntjes, die het corruptieonderzoek deed voor de parlementaire enquêtecommissie, is zelfs de rijksrecherche niet in staat de ambtelijke corruptie in de bouwfraude-zaak adequaat te onderzoeken. 'Wij hebben vastgesteld dat er sprake is van een structuur bij ambtelijke organisaties, zoals de provincie Zuid-Holland, waarbinnen corruptie goed gedijt. Ik zie de rijksrecherche in deze hoedanigheid en met het huidig onderzoek daar geen verandering in aanbrengen.'

Mariëtte van Wieringen-Wagenaar noemt de gang van zaken onaanvaardbaar. 'Bij ons kan zelfs het gewone kerstpakket niet meer door de beugel. Dat hebben we de aannemers ook duidelijk gemaakt. Maar voor het goedwillende personeel zijn dit soort maatregelen moeilijk te verteren als de rijksrecherche niet met de feiten komt over mensen die wel wat op hun geweten hebben.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden