Overbevolking vergt andere prioriteiten

Terwijl politici en burgers zich nu vooral druk maken over de werkloosheid, zal volgens Paul Kennedy spoedig de overbevolking het grote probleem zijn dat met vereende krachten moet worden aangepakt....

VIJF jaar nadat de Berlijnse Muur viel en er een einde kwam aan de verdeling van de wereld in twee blokken langs de Koude-Oorlogscheidslijn wordt een nieuwe, nog hardnekkiger kloof zichtbaar, een kloof die door het Oost-Westconflict onzichtbaar was gebleven: de demografische deling. Thomas Malthus, de profeet van de overbevolking, zal voor de komende tijd een belangrijker denker zijn dan Adam Smith, de kampioen van de vrije markt.

De 5,5 miljard bewoners van deze aardbol voegen er jaarlijks 95 miljoen mensen aan toe. Dat komt neer op bijna een miljard mensen per decennium. De Wereld Gezondheidsorganisatie en de bevolkingsorganisatie van de Verenigde Naties schatten dat er in 2025 bijna negen miljard mensen zullen leven op aarde, en in het jaar 2050 tien à veertien miljard. De gevolgen van deze trend voor de consumptie, de produktie, de markten, het onderwijs, de voorzieningen, het milieu, de investeringen, voor oorlog en vrede, zijn vèrgaand.

Deze bevolkingsaanwas vindt niet in gelijke mate over de hele planeet plaats. In feite zal 95 procent van de voorspelde verdubbeling van de wereldbevolking plaatshebben in de armere gebieden - in India, China, Midden-Amerika en Afrika. In de rijkere samenlevingen zullen daarentegen de bevolkingscijfers slechts langzaam stijgen of zelfs dalen (zoals in Italië, Frankrijk en Japan).

Delen van de aarde zullen bestaan uit samenlevingen van adolescenten (60 procent van de bevolking van Kenya is jonger dan vijftien jaar), terwijl andere samenlevingen een geriatrisch karakter krijgen (20 procent van de Zweden is ouder dan 65 jaar). De bevolkingsgroei op aarde voltrekt zich op dramatisch scheve wijze. Tegelijkertijd zijn de welvaart en - nog belangrijker - het kapitaal, de universiteiten en de onderzoeksprogramma's gelokaliseerd in de demografisch langzaam groeiende of stagnerende samenlevingen.

De nieuwe impulsen, ideeën, cultureel getinte denkbeelden, technologieën en geldstromen die vorm geven aan het sociaal-economisch leven van de hele mensheid hebben vanuit Silicon Valley, Atlanta, Hollywood, Londen, Zürich en Tokyo een uitstraling naar alle jongeren in deze dichtbevolkte wereld. In de landen waar het bevolkingscijfer met sprongen omhoog gaat, zijn daarentegen de geldstromen, de infrastructuur, de onderzoekprogramma's, de universiteiten en de gezondheidszorg op hun retour en raken de natuurlijke hulpbronnen het snelst uitgeput.

De chaotische ineenstorting van Ruanda en van Somalië zijn misschien voorbodes van wat ons te wachten staat in regio's waar de bevolkingsomvang veel groter is en de infrastructuur veel slechter dan aan het begin van de twintigste eeuw.

Er loopt dus een demografischtechnologische breuklijn over onze planeet. Aan de ene kant van de lijn vinden we de snelgroeiende, adolescente samenlevingen met te weinig hulpbronnen, te weinig kapitaal en te weinig onderwijs; aan de andere kant de rijke, technologisch inventieve, maar demografisch gezien zieltogende, vergrijzende samenlevingen.

De meest opvallende kloof is momenteel waarschijnlijk die tussen Zuid-Europa en Noord-Afrika. Maar er zijn ook andere: tussen de beide oevers van de Rio Grande in Noord-Amerika, tussen de Slavische en de niet-Slavische volkeren in Azië, tussen Australië en Indonesië.

De grootste uitdaging waar de wereldgemeenschap voor staat, is te voorkomen dat deze kloof uitmondt in een wereldschokkende crisis. Ik ben het eens met de Nobelprijswinnaar Henry Kendall die betoogde dat 'als wij de bevolkingsomvang niet weten te stabiliseren op een rechtvaardige, menselijke en barmhartige wijze, dat het dan voor ons gedaan zal worden door de natuur, op wrede en meedogenloze wijze.'

We zullen er al onze vindingrijkheid en talenten voor nodig hebben, maar het is beslist geen zaak die te hopeloos is om aan te beginnen. De tienduizenden wetenschappers uit het tijdperk van de Koude Oorlog kunnen nu worden ingezet om oplossingen te vinden voor de gescheiden demografische ontwikkeling. Oplossingen kunnen variëren van dramatische doorbraken in systemen voor zonne-energie tot eenvoudige, makkelijk te onderhouden technologieën die in veel ontwikkelingslanden al veelbelovend worden toegepast. En waarom zouden de rijke landen niet eindelijk hun twintig jaar oude belofte gestand doen om 0,7 procent van hun bruto nationaal produkt aan ontwikkelingshulp te besteden?

Een en ander impliceert dat we onze prioriteiten moeten bijstellen, maar dat zal alleen gebeuren als we politieke leiders hebben met een visie op de wereldomvattende problemen en de bereidheid uit te gaan van bredere, universele principes.

Vooralsnog zijn de leiders in de democratische samenlevingen primair gericht op de dichtbijliggende problemen van werkloosheid en economische recessie. En zelfs als ze de aard van de uitdaging op de lange termijn gaan begrijpen - in september zal het bevolkingsvraagstuk van de voorpagina's spatten als de Verenigde Naties hierover in Caïro de belangrijkste vergadering in twintig jaar beleggen - zullen ze niet in staat zijn de prioriteiten te verleggen als ze daarin niet gesteund worden door betrokken en intelligente burgers.

Daarom zal de ommekeer pas plaatsvinden als de gemiddelde burger erkent, zoals de meesten nu doen met het milieuprobleem, dat alleen een wereldomvattend antwoord op de toenemende demografische scheiding tussen rijke en arme samenlevingen de planeet Aarde een kans op overleven zal geven. Anders zal de komende zondvloed van mensen alle andere zorgen van de 21ste eeuw geheel overspoelen. Dan zal het moeilijk zijn nog ergens hoop uit te putten.

Paul Kennedy is historicus en de auteur van The Rise and Fall of Great Powers. Hij is mede-directeur van de onafhankelijke werkgroep die zich bezighoudt met de toekomst van de Verenigde Naties.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden