Overal is drama

Hanning Mankell schreef zijn eerste misdaadroman uit boosheid over het racisme in Zweden. Dit boek werd het begin van de succesvolle Kurt Wallander-reeks. Nu is zijn biografie verschenen.

'Laat me doen waar ik goed in ben - namelijk verhalen vertellen en daarmee mijn kijk op de wereld toelichten. Ik denk dat de manier waarop ik vertel misschien het beste beeld geeft van wie ik ben.' In New Delhi, in 2011, spreekt de Zweedse misdaadauteur Henning Mankell - internationaal beroemd geworden door zijn Inspecteur Kurt Wallander-reeks - een publiek van studenten toe op de grootste universiteit van India.

Hij begint dus met een verhaal, een verhaal over Mozambique, het land waar hij begin jaren tachtig verbleef. Mozambique werd door een burgeroorlog geteisterd. In het noorden, bij de grens van Tanzania waar het stonk naar dood, armoede en pijn, kwam een jonge Afrikaan op hem af. Hij was een jaar of 15, mager, hongerig. Toen Mankell naar zijn voeten keek, zag hij iets wat hij nooit meer zou vergeten. Met kleuren en kruiden uit de aarde had de jongen schoenen op zijn voeten geschilderd.

De jonge Afrikaan staat hem sindsdien voor de geest als hij boeken, toneelstukken of filmmanuscripten schrijft. Ongeacht of hij kon lezen, of überhaupt nog leeft, is hij zijn belangrijkste lezer geworden. Mankell: 'Zelfs in de grootste ellende bezitten wij mensen een onvoorstelbaar vermogen om onze waardigheid te behouden en weerstand te bieden.'

Deze anekdote heeft de Deense journaliste Kirsten Jacobsen opgetekend in haar onlangs verschenen biografie Henning Mankell. In dit verhaal komt Mankell (64) tot de kern van zijn schrijversschap, wanneer hij tegen de studenten in New Delhi zegt: 'Wat ik jullie net heb verteld, is echt gebeurd, maar het had ook een verhaal kunnen zijn dat ik had verzonnen. Zoals ik het zie, is er slechts één definitie van fictie: fictie is schrijven wat er had kunnen gebeuren, maar niet noodzakelijkerwijs is gebeurd. Zo simpel is het.'

Jacobsen reisde met Mankell mee, voerde intense gesprekken met hem en sprak verder met onder anderen zijn vrouw Eva Bergman (dochter van de grote filmmaker Ingmar Bergman), zijn zoon Jon, zijn Zweedse uitgever Dan Israel, en de Britse acteur Kenneth Branagh (hij speelt de hoofdrol in de serie naar Mankells Wallander-reeks).

De biografie van Jacobsen is samengesteld uit een mix van gesprekken, dagboekfragmenten, ervaringen, gegevens en citaten.

'Over het leven van de idealist, workaholic en schrijver van de beroemde Wallander-serie', staat op de cover. Op de achterflap wordt de Zuid-Afrikaanse dominee Desmond Tutu geciteerd: 'Wanneer we iemand op de trap om hulp horen roepen, kunnen we twee dingen doen: de televisie harder zetten of helpen. Henning Mankell wil liever dood omvallen dan de tv harder zetten. En hij laat ons zien dat we een keuze hebben.'

Mankell streeft ernaar op de dag dat hij doodgaat te voelen dat zijn bestaan verschil heeft gemaakt, hoe klein ook.

Al vroeg ging Mankell zijn eigen weg. Met zijn broer en zus werd hij opgevoed door zijn vader, een rechter. Zijn moeder had het gezin verlaten toen Mankell nog heel jong was. Hij heeft haar later nog wel eens teruggezien, maar haar nooit vergeven. Ze overleed toen hij eind twintig was, het deed hem weinig of niets.

In de biografie zegt hij: 'Ik was een eenzaam kind en ben nog steeds een eenzaam kind. Maar ik kan me geen moment herinneren dat ik daarmee problemen had.'

Op 16-jarige leeftijd hield Mankell de school voor gezien, ging varen, kwam in Oslo terecht, werkte in een theater, begon voor het toneel te schrijven. Later kwamen er boeken bij, romans, jeugdboeken.

Mankell was links en strijdvaardig. Omdat hij zich opwond over racisme en xenofobie in Zweden schreef hij zijn eerste misdaadroman, De moordenaar zonder gezicht (1991). Het zou een serie worden van tien boeken rond inspecteur Kurt Wallander, iemand die onvoorwaardelijk bereid is onrecht te bestrijden. De krachtig geconstrueerde, gedreven en mooi geschreven verhalen sloegen wereldwijd aan. In 2009 nam Wallander, ongeveer even oud als Mankell, ziek en met ouderdomsverschijnselen, waardig afscheid in De gekwelde man.

Dat betekent niet dat er geen spannende boeken meer van de auteur zullen verschijnen. Zoals hij die ook schreef over zijn tweede thuis, Afrika (hij woont afwisselend in Zweden en in Mozambique). Hij noemt het continent 'een krankzinnige chaos, gecompliceerd, ook gevaarlijk', maar blijft er altijd naar terugverlangen.

Mankell heeft na 'een chaotisch liefdesleven' rust gevonden bij Eva Bergman, met wie hij in 1998 trouwde, en die naar zijn zeggen zijn hand moet vasthouden wanneer hij sterft.

Hij blijft politiek en artistiek actief. In 2010 nam hij deel aan een boottocht uit protest tegen 'de onwettige blokkade van het Gaza-gebied door Israël'. Hij schrijft een toneelstuk naar aanleiding van de zaak Dominique Strauss-Kahn, over een invloedrijke man tegenover een kamermeisje uit Bissau, dat de allerarmsten vertegenwoordigt.

Henning Mankell herkent drama overal. Hij hoorde het verhaal van een Zweedse auteur die afscheid nam van een stervende, oude tante. Bij de deur draaide hij zich om en zag dat ze zwaaide. Zwaait u naar mij?, vroeg hij. Nee, zei ze, ik zwaai naar alles. Mankell: 'Toen ik dat hoorde, dacht ik: wat een ongelooflijk mooi gebaar, om naar alles te zwaaien. Denk je eens in, afscheid nemen van het leven door naar alles te zwaaien. Beter kun je het niet uitdrukken.'

Kirsten Jacobsen: Henning Mankell

Uit het Zweeds vertaald door Roald van Elswijk, Ingrid Hilwerda en Carla Joustra

De Geus; 348 pagina's; € 22,50

ISBN 978 90 445 2203 7

Mankells donkerte

Uit de biografie:

'Ik heb me vaak genoeg niet zo aardig opgesteld. In 90 procent van de gevallen komt het doordat iemand me stoort. In de andere 10 procent omdat ik vind dat iemand iets doms doet. Ik heb me meerdere keren als een schoft gedragen tegenover mensen aan wie ik me stoorde. Ik had mezelf moeten inhouden en bepaalde dingen niet moeten zeggen waar ik later spijt van gehad heb.'

Zijn biografe Kirsten Jacobsen: 'Wellicht kom je vanwege je uitstraling extra streng over en geef je niet de indruk de meest geduldige man te zijn?'

'Ik weet dat sommige mensen bang voor me zijn. Eerlijk gezegd vind ik dat wel eens jammer. De afgelopen vijftien jaar ben ik echter minder snel boos geworden.

'Aan de andere kant geloof ik dat het goed is dat je je woede en stoom afblaast, want de wereld zit vol mensen die bang zijn voor conflicten en ik heb het altijd moeilijk gevonden dat te begrijpen.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden