Overal in, nergens bij

Hoe geef je aandacht aan een stroming waarvan de waarden zo breed gedeeld worden dat het eigenlijk geen stroming meer is?

Als mensen aan directeur Bert Janssens van de humanistische omroep Human vragen hoe het ermee gaat, geeft hij een drieledig antwoord: goed, ingewikkeld en klote. Klote is dat Janssens humanistische omroep vanaf 2016 vermoedelijk geen geld meer krijgt; ingewikkeld zijn de maatregelen die moeten worden getroffen om toch iets van een humanistisch soort radio en televisie te kunnen blijven brengen; goed is de waardering voor de programma's die Human maakt.


Zoals Het Filosofisch Kwintet met Clairy Polak en Ad Verbrugge - de eerste aflevering van een nieuwe serie wordt vanavond live uitgezonden vanuit De Filosofie Nacht in de Beurs van Berlage in Amsterdam. Of Argos/Medialogica, een onderzoeksprogramma over media dat Human vorig seizoen met de VPRO maakte en waarvan nu nieuwe afleveringen worden voorbereid. Of de bejubelde documentaire Gesneuveld, over de nabestaanden van de 25 Nederlandse militairen die in Afghanistan om het leven kwamen, van regisseur Robert Oey en cameraman Jeroen de Bruin. Een paar dagen voor die documentaire werd uitgezonden, maakte staatssecretaris Sander Dekker van Media zijn toekomstplannen voor de publieke omroep bekend. Als het aan Dekker ligt, krijgen de kleine levensbeschouwelijke omroepen zonder leden - ook wel 2.42-omroepen genoemd naar het artikel in de mediawet dat hun status omschrijft - vanaf 2016 geen geld meer. Dat besluit raakt kleine religieuze omroepjes als Boeddhistische Omroep Stichting en de Joodse Omroep, maar dus ook de nou net niet religieuze Human.


Het is een merkwaardige paradox: terwijl de aandacht voor niet-religieus getinte levensbeschouwing en voor filosofie in Nederland tot grote hoogten stijgt - tijdens deze Maand van de Filosofie worden in Nederland meer dan honderd lezingen, debatten en tentoonstellingen over filosofie georganiseerd - wordt de omroep die van alle omroepen de meeste aandacht aan filosofie besteedt in zijn voortbestaan bedreigd.


Als publieke omroep ben je afhankelijk van alle winden die waaien, zegt Human-directeur Bert Janssens: 'Van het laatste kabinet-Balkenende moesten we integreren; hebben we gedaan, met de VPRO. Daarop zei Rutte 1 dat we wel budget konden inleveren nu we waren geïntegreerd; vervolgens oordeelde Rutte 2 dat de zendtijd dan wel kon verdwijnen. Je kunt dat rare cirkelredeneringen noemen. Of onbehoorlijk bestuur.'


Vanavond begint Human samen met Filosofie Magazine een project waarbij bezoekers van De Filosofie Nacht zich kunnen aanmelden als investeerder. Dat project moet leiden tot de presentatie, volgend jaar, van de G8 van de filosofie: de top van internationale filosofen die zich over de toekomst van de wereld buigen. Want, zegt Janssens, niet alleen economen en politici gaan daarover. De bijbehorende website investeerinfilosofie.nl wordt morgen gelanceerd.


Dergelijke samenwerkingsverbanden kunnen een richting zijn waarin de publieke omroep zich kan ontwikkelen. 'We zijn al een tijdje bezig te kijken of we niet naast onze publieke omroeptaak een coöperatieve vereniging kunnen oprichten waarin we makers en mensen samenbrengen die in ons willen investeren. Bijvoorbeeld voor thema's op het vlak van de filosofie. Je wordt dan niet lid van een omroep, maar aandeelhouder in een specifiek project. De cooperatieve vorm past bij deze tijd. Je brengt mensen met een gemeenschappelijk belang samen. In ons geval iets dat voortkomt uit een humanistische levenshouding, of je dat etiket er nu op plakt of niet.'


Als het lukt 50 duizend aandeelhouders bij elkaar te krijgen, kan Human aspirant-ledenomroep worden, zoals Powned en WNL, en zo deel blijven uitmaken van het publieke bestel. Want nog altijd is dat bestel gebaseerd op stromingen in de samenleving. En het humanisme is een behoorlijk grote stroming, denkt Bert Janssens: 'De kracht van het humanisme in Nederland is dat het een onderstroom is in het denken en leven van veel mensen, zonder dat ze zich dat zelf bewust zijn. Uit onderzoek van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid bleek een aantal jaren geleden al dat veel mensen in Nederland humanistische waarden in zich hebben, zonder zich humanist te noemen. Het Humanistisch Verbond heeft 13.000 leden en dat aantal stijgt licht. Je hebt Humanitas, je hebt de Humanistische Alliantie, in Utrecht bloeit de Universiteit voor Humanistiek... Er is veel, hoor.'


Wat humanisme precies is, ligt nergens vast. Opvattingen daarover veranderen zo ongeveer per decennium, al sinds het ontstaan in de 16de eeuw. De rode lijn is dat humanisten de mens centraal stellen en ervan uitgaan dat de wereld niet wordt aangestuurd door een almachtige God. De moderne humanist is kritisch, vrijzinnig en betrokken, zegt filosofe Marli Huijer. Ze is columniste bij het blad van het Humanistisch Verbond, maar geen lid. Zoals veel humanistisch denkenden: 'Het niet-religieuze gedachtegoed wordt in onze samenleving zó algemeen onderschreven en is zo nadrukkelijk onderdeel van de cultuur dat je niet het idee hebt dat je daar een instituut voor moet oprichten. Van iets wat breed gedragen wordt, heb je niet het idee dat het verdedigd moet worden.'


Toch zou dat wel moeten, zegt Bert Janssens. 'Ik hou geregeld lezingen en dan vraag ik mensen wanneer ze voor het laatst teruggepraat hebben tegen de televisie. Nou, dan zijn ze niet te houden. Er is veel woede en frustratie bij een grote groep actieve, vaak hoger opgeleide mensen over hoe ze door de media - radio en televisie, maar ook de kranten - worden gerepresenteerd. Ze herkennen zich niet in de hyperige debatcultuur. Wat binnen de publieke omroep de laatste jaren groeit, is het kwadrantje waarin Max zit en Powned en WNL; maar het budget van de VPRO loopt behoorlijk terug en de vrijzinnige mens die nog durft te denken, dreigt in verdrukking te raken. Mensen die lúisteren naar wat een ander zegt.'


Hoe verkoop je de nuance - dat is de grote vraag. Filosofe Marli Huijer: 'Mensen zoals ik pinnen zichzelf niet graag vast op een identiteit en worden dus niet snel ergens lid van; maar ik zie ook dat die kritische, vrijzinnige geluiden onder druk staan. Ik heb het gevoel dat er een beweging gaande is waarin mensen worden teruggedrongen, zich moeten matigen, soberder worden; dat we terugkeren naar een protestantse ethiek. Daarin dreigt een deel van de krtische geluiden te verdwijnen. Het experimentele theater, de dwarse mening, omroepen als Human en de VPRO. Er moet wel iets gebeuren; maar ik weet niet precies wat.'


Janssens ziet de oplossing in allianties: tussen omroepen of productiehuizen, musea, media en andere instellingen. 'Je moet het contact met je publiek revitaliseren. En de publieke omroep niet vanuit zenders en netten definiëren, maar vanuit het publieke domein. Er is in Nederland veel verwarring over wat dat publieke domein precies is. Er is sinds de intrede van het neoliberalisme veel misgegaan. Bij het publieke domein hoort een bildungsideaal, een overheid die voor dingen garant staat en vangnetten biedt. Wij zijn echt een omroep voor het publieke domein en dat moeten we blijven.'


De Filosofie Nacht, vrijdag 12/4 in de Beurs van Berlage in Amsterdam, 19.30 uur - 02.00 uur. Op tv: Nederland 1, 0.15 uur, Het Filosofisch Kwintet


Bert Janssens (foto), directeur van Human, staat voor de moeilijke opgave zijn omroep overeind te houden in een tijd waarin wordt bezuinigd op omroepen die kleinere richtingen vertegenwoordigen. 'Van het laatste kabinet-Balkenende moesten we integreren; dat hebben we gedaan, met de VPRO. Daarop zei Rutte 1 dat we wel budget konden inleveren nu we waren geïntegreerd; vervolgens oordeelde Rutte 2 dat de zendtijd dan wel kon verdwijnen. Je kunt dat rare cirkelredeneringen noemen. Of onbehoorlijk bestuur.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden