'Over vrijheden is voortdurend onderling overleg - durven we het risico aan?'

Michael P., die wordt verdacht van het doden van Anne Faber, zat vast in een kliniek in Den Dolder. 'Je wordt regelmatig bedreigd.'

Het terrein van de ggz-instellingen van Altrecht in Den Dolder Beeld Marcel van den Bergh
Het terrein van de ggz-instellingen van Altrecht in Den DolderBeeld Marcel van den Bergh

'Pangpangpang', schreeuwt een jongen op de fiets tegen een bekende die aan komt wandelen, op het terrein van de ggz-instellingen van Altrecht in Den Dolder. Geintje! Er klinkt gelach. Hier tussen de bomen ligt de forensisch psychiatrische afdeling (fpa) Aventurijn Roosenburg, een oranjekleurige blokkendoos omringd door een bescheiden hek. De 27-jarige Michael P., die wordt verdacht van het doden van Anne Faber, was er sinds begin dit jaar in behandeling.

Een van de prangendste vragen deze week: hoe kon het dat P., die elf jaar celstraf kreeg na de verkrachting van twee meisjes in 2010, vanuit deze kliniek de wijde wereld in mocht? Minister Blok van Justitie kondigde twee inspectieonderzoeken aan naar Aventurijn Roosenburg. Wat is dit voor instelling en wie komen er terecht?

De kliniek, die geen antwoord geeft op vragen over haar werkwijze, staat bekend als een plek voor cliënten met een dubbeldiagnose, die lijden aan zowel een verslaving als een psychiatrisch probleem. Een zware doelgroep, zegt psychiatrisch verpleegkundige Marcel Triesman. 'Je wordt regelmatig bedreigd, zowel verbaal als fysiek.' Hij is gepensioneerd, maar werkte tot een aantal jaar geleden als verpleegkundige op Roosenburg.

Het ingewikkeldst zijn volgens Triesman de mannen met psychopathische trekken. 'Dat zijn wolven in schaapskleren. In de omgang zijn ze soms ontzettend sympathiek. Ze willen zogenaamd allemaal huisje-boompje-beestje, ze weten precies wat ze moeten zeggen om vertrouwen te winnen. Ik heb op die afdeling gezien dat er soms een innige band ontstond tussen cliënten en behandelaren, soms zelfs met de psychiater. Sommige begeleiders dachten vanwege die speciale band: ik ken deze cliënt als geen ander, als ik dit met hem afspreek, dan houdt hij zich daaraan.' Het gebeurde daardoor volgens Triesman geregeld dat de politie moest worden ingeschakeld omdat cliënten niet terugkeerden van verlof.

'Je moet op je hoede zijn. Psychopaten blijven een soort roofdieren die wachten op hun kans', zegt Triesman. Hij herinnert zich een man die een relatie aanknoopte met een medecliënt en na de behandeling met haar ging samenwonen. Zijn ware aard kwam enige tijd later boven, toen hij probeerde de vrouw te doden.

'Je werkt altijd in een spanningsveld', zegt klinisch psycholoog Walter Peek, die tot 2010 bij Roosenburg werkte. 'Over vrijheden is voortdurend onderling overleg: durven we het risico aan? Je begint met een rondje om het gebouw en boodschappen doen onder begeleiding, daarna wordt het langzaam uitgebreid.' Als iemand zich heeft bewezen, volgen onbegeleide uitjes naar de stad en later weekendverloven.

Via een bospad vanaf het Altrecht-terrein lopen cliënten van verschillende afdelingen naar de dorpskern van Den Dolder. Een luid pratende jongeman die hier sinds twee maanden begeleid woont, loopt in zijn eentje richting supermarkt. Een wielrenner scheurt voorbij, verderop laat een vrouw haar bouvier uit - het is hier openbaar toegankelijk terrein.

Drugsdealers weten plekken als deze feilloos te vinden, zegt Triesman: alle klandizie handzaam bij elkaar. 'Toen ik er werkte werd er niet alleen in cocaïne en heroïne gehandeld, maar ook in kalmeringspillen. Sommige jongens waren zo wanhopig dat ze adhd-medicatie tussen theelepeltjes verpulverden en in hun neus stopten. Ik heb meerdere cliënten meegemaakt die overleden aan een overdosis methadon.'

Ongeveer eenvijfde van de cliënten op een fpa komt daar terecht vanuit een andere forensische instelling zoals een tbs-kliniek, blijkt uit een rapport van de Stichting Informatievoorziening Zorg. De afdeling is dan het tussenstation naar een mogelijke terugkeer in de samenleving. Wie veroordeeld is tot tbs met dwangverpleging, kan zolang in behandeling worden gehouden als de rechter nodig acht. Maar voor andere delinquenten ligt dat ingewikkelder. Als een veroordeelde voor een lichter misdrijf volledig ontoerekeningsvatbaar is verklaard, kan die met een zogenoemde strafrechtelijke plaatsing voor maximaal een jaar gedwongen worden behandeld op de fpa.

fpa

De forensisch psychiatrische afdeling (fpa) is de lichtst bewaakte justitiële behandellocatie. Een tbs-kliniek kent bijvoorbeeld een beveiligingsniveau 4, terwijl een fpa in categorie 1 of 2 valt. De deur kan op slot, maar de bedoeling is dat cliënten uiteindelijk ook zelfstandig naar buiten gaan. De meeste fpa's zijn onderdeel van een grote ggz-organisatie, zoals in dit geval Altrecht.

Wie een gevangenisstraf uitzit, zoals Michael P., kan aan het einde in het kader van resocialisatie op de fpa worden geplaatst. Als tijdens detentie een psychische stoornis is gebleken, kan onderzoeksinstituut NIFP een indicatie afgeven voor de behandeling.

Een heikel punt is dat de strafrechtelijke plaatsing van één jaar en de behandeling van delinquenten zoals Michael P. eindig zijn - in tegenstelling tot tbs. Ik zit mijn tijd wel uit, is de veelzeggende titel van het wetenschappelijke artikel dat Peek met een collega publiceerde over recidive na een strafrechtelijke plaatsing op een fpa. Vier jaar na behandeling had de helft van dertig onderzochte patiënten opnieuw een delict gepleegd. 'Een zorgwekkend aantal', aldus Peek, die in het artikel suggereert dat een maximale behandelperiode van een jaar te weinig is om gedrag aan te passen.

Michael P. zou volgende maand tweederde van zijn straf hebben uitgezeten. In voorbereiding op zijn voorwaardelijke invrijheidsstelling werd hij begin 2017 overgeplaatst naar Roosenburg. Er was deze week veel discussie over de vraag of hij op verlof had mogen worden gestuurd, maar volgens de Wet Voorwaardelijke Invrijheidstelling zou hij in november sowieso zijn vrijgekomen.

'Het is niet gek dat voor het einde van de detentie wordt geoefend met vrijheden', zegt de Nijmeegse hoogleraar forensische psychiatrie Robbert-Jan Verkes. 'Er is nu ook kritiek op die tweederde-regeling. Maar die maakt wel dat je een stok achter de deur hebt om een behandeling of andere voorwaarden af te dwingen. Als je iemand de volledige strafduur binnenhoudt en daarna van de ene op de andere dag met een tasje op straat zet, is de kans op recidive het grootst.'

In het geval van Michael P. lijkt het probleem vooral dat hij niet thuishoorde op afdeling Roosenburg, met alle bijbehorende vrijheden. 'Met de kennis van nu begrijp ik de vraag of hij geen tbs had moeten krijgen', zegt Verkes. Maar wie is aan te rekenen dat dat niet gebeurde? De advocaat die hem adviseerde niet mee te werken aan het psychologisch onderzoek, de deskundigen die zodoende geen oordeel over zijn psyche durfden te vellen, de rechter die geen tbs oplegde? Verkes: 'Het is misschien niet fout gedaan, maar zeker wel fout gegaan.'


Hoe kan het dat een man die trots zegt te zijn op de verkrachting van minderjarige meisjes geen tbs krijgt? Die vraag gonst door het land sinds Michael P. verdacht wordt van het doden van Anne Faber.

Ook in 2017 kan een meisje op de fiets naar huis nog steeds verdwijnen. Lisa van der Velden werpt een blik op online cultuur.

Met de vondst van het lichaam van Anne Faber is donderdagavond een einde gekomen aan dertien dagen van zoeken in bossen en vijvers, met de inzet van tientallen politiemensen, militairen, vrijwilligers en honden. Het was verdachte Michael P. die de politie woensdagavond wees op de plek waar naar Faber moest worden gezocht.

De samenleving moest 'zo lang mogelijk' tegen Michael P. worden beschermd, oordeelde de rechtbank in 2011 in een dubbele verkrachtingszaak. Maandag werd de destijds veroordeelde man alweer opgepakt op verdenking van betrokkenheid bij de verdwijning van Anne Faber. Wat ging er mis?

Ruim tweeduizend tips kreeg de politie te verwerken sinds Anne Faber elf dagen geleden verdween. Daaronder talloze complottheorieën, bewezen verzinsels en goedbedoelde suggesties om vooral eens te gaan kijken bij dat ene ecoduct of in dat rare leegstaande gebouw. Hoe schat je die op waarde?

Den Dolder is wel wat gewend, vanwege de forensisch psychiatrische kliniek in de omgeving. Maar dat daar een man werd aangehouden die betrokken zou zijn bij de verdwijning van de 25-jarige Anne Faber is het gesprek van de dag. 'Ik ga al lang het bos hier niet meer in.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden