FORT EUROPA

'Over goede kanten migratie praten is taboe'

Wie nuchter naar de feiten kijkt, kan niet zeggen dat er in Europa een vluchtelingencrisis heerst, stelt een keur aan deskundigen. 'De politiek moet de migrant omarmen.'

April 2015, in het Siciliaanse Catania krijgen vluchtelingen een warm onthaal. Beeld ap

Een taboe is bedoeld om een gevoel van identiteit te beschermen. Dat schrijft Paul Collier, de man die een paar jaar geleden in Groot-Brittannië het taboe op de nadelen van migratie doorbrak. Door lange tijd niet te praten over de keerzijde van de komst van immigranten, kon niemand beschuldigd worden van racisme. 'Alles wat deze slapende draak zou kunnen wekken, was uit den boze', aldus Collier.

Zo was het in Groot-Brittannië, en zo was het in Nederland ook, zij het iets langer geleden. Hans Janmaat, leider van de Centrum Democraten, werd in de jaren tachtig met de nek aangekeken. 'Het hele parlement was toen pure multiculti', zegt Han Entzinger, emeritus hoogleraar migratiestudies in Rotterdam. Daar kwam pas verandering in met Frits Bolkestein, Paul Scheffer en Pim Fortuyn.

Nu is er een nieuw politiek taboe. Je hoort Nederlandse politici nauwelijks zeggen dat migratie ook goede kanten heeft.

Miljoenen ontvluchten armoede en oorlog. Wat kan Europa meer doen dan hekken bouwen? De Volkskrant onderzoekt de vluchtelingencrisis. Beeld de Volkskrant

Er zijn politieke partijen die benadrukken: het is onze plicht om vluchtelingen te helpen die uit een oorlog komen. Maar ze zeggen er niet bij: Nederland kan makkelijk veel meer migranten opvangen. Het aantal vluchtelingen dat hierheen komt, valt wel mee. Laten we ook mensen welkom heten die alleen komen om te werken.

Ook dit taboe houdt de samenleving bijeen. De traditionele volkspartijen laten ermee zien: wij begrijpen de gewone man. Ons verslijt je niet voor elitair en wereldvreemd. Misschien is het een reactie op de schrik die de populariteit van Pim Fortuyn teweegbracht in Den Haag. Eerst mocht er niet worden gesproken over de keerzijde van de multiculturele samenleving. Nu is de multiculturele samenleving zelf een verboden woord.

'Het is precies omgekeerd vergeleken met dertig jaar geleden', zegt Entzinger. 'Nu is het geluid dominant dat de samenleving een beperkte spankracht heeft voor de opname van vreemdelingen. Je hoort te weinig: de samenleving is misschien flexibeler dan we denken. De meeste gevestigde partijen zijn een soort Wilders-light. Meer migranten, dat zegt eigenlijk geen enkele partij.'

Hij is niet de enige die er zo over denkt. Leo Lucassen is hoogleraar sociale geschiedenis in Leiden, directeur van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis en samen met zijn broer auteur van het boek Winnaars en verliezers. Een nuchtere balans van vijfhonderd jaar immigratie. 'De politiek laat zich gijzelen door een klein deel van het electoraat', zegt hij. 'Door de mensen die op de PVV stemmen, of in Frankrijk op het Front National, of in Groot-Brittannië op UKIP. Dat deel van de kiezers heeft een onevenredig grote invloed. De mainstream gaat erin mee. De grote partijen zijn zonder uitzondering alarmistisch, hebben de feiten niet op een rij. De PvdA, VVD, CDA en SP willen hun vingers niet branden aan arbeidsmigranten. Dit is een afwezig geluid in de Nederlandse politiek.'

Emotie

Adriana van Dooijeweert sluit zich erbij aan. Ze neemt binnenkort afscheid van de Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken, een onafhankelijk adviesorgaan van de regering. Zeven jaar was ze voorzitter. 'Het debat is bijna altijd emotioneel, vanuit onderbuikgevoelens. Er is helemaal geen vluchtelingencrisis - niet als je kijkt naar de aantallen, dan zie je niet een bizar exponentiële stijging. Nu gaat het in de beeldvorming over zwermen.'

De Britse econoom Philippe Legrain is het er hartgrondig mee eens. 'Er is onder politici massale hysterie over de impact die migranten kunnen hebben. De Engelse premier had het over plunderende migranten die het Kanaal wilden oversteken. Jullie PvdA-minister Lodewijk Asscher sprak over dijken die zouden breken als de Oost-Europese arbeidsmigranten zouden komen. De retoriek is aan inflatie onderhevig.'

Legrain schreef het boek Immigrants: Your Country Needs Them, was vervolgens adviseur van Europese Commissie-voorzitter Barroso, en presenteert zich nu als onafhankelijke denker en deelnemer aan de grote debatten van deze tijd.

Het vluchtelingenkamp, genaamd 'de Jungle,' nabij Calais, Frankrijk. Beeld epa

'Natuurlijk moet je de zorgen die mensen hebben niet negeren', zegt hij. 'Maar je moet wel kijken of hun argumenten kloppen. Nu worden veel problemen op het conto van immigratie geschreven. Zoals: mijn gemeenschap is zo veranderd; de politiek luistert niet naar mensen zoals ik; ik heb geen controle over mijn leven.

'Als politici immigratie als iets verschrikkelijks beschrijven, dan moeten ze niet verbaasd zijn dat mensen geloven dat al die problemen worden opgelost als immigratie ophoudt. Maar politici moeten die gedachte niet legitimeren. Ze moeten eerlijk zijn over het werkelijke aantal asielzoekers dat naar Europa komt, vorig jaar net iets meer dan één per duizend inwoners. Integratieproblemen ontstonden vooral doordat van gastarbeiders nooit werd verwacht dat ze Nederlands werden. En immigranten pakken geen banen af, maar dragen juist bij aan de staatskas. De dappere, ondernemende jonge mensen die de Middellandse Zee oversteken zijn precies degenen die een land als Nederland nodig heeft. Dat geluid hoor je niet genoeg.'

De onzichtbaarheid van de progressieve politiek in het immigratiedebat is opvallend, temeer omdat in wetenschappelijke kringen vrijere migratie een heel normaal idee is. De belangrijkste Nederlandse migratiewetenschappers hebben het onderling graag over open grenzen. 'Wij wetenschappers zijn allemaal voor meer openheid', zegt Leo Lucassen. 'Dat laat zien dat er wat in zit.' Om kort te gaan dit: bij een verouderende bevolking zijn er mensen nodig om te werken, belasting te betalen, voor de ouderen te zorgen - en als de grenzen niet zo hermetisch zijn afgesloten, gaan ze vanzelf weer weg als er geen banen meer te vinden zijn.

Digitale boksbal

Als wetenschappers als Lucassen dat in het openbaar zeggen, worden ze voor gek versleten. Sommige deskundigen zijn in zoverre begonnen zichzelf te censureren dat ze de naam Geert Wilders niet meer noemen.

Misschien is het de reden dat politici niet te koop lopen met pro-migratiestandpunten. Ze zouden zomaar als digitale boksbal kunnen worden gebruikt door angry white men die zich willen afreageren.

Ze riskeren er wel iets mee, zeggen de migratiedeskundigen. Door niks te zeggen krijgen de anderen gelijk. Mensen krijgen niet de argumenten aangereikt om hun angsten te bezweren of zelfs beredeneerd voor migratie te kunnen zijn.

Nu politici vluchtelingen uit alle macht willen tegenhouden, en dit niet lukt, versterkt dat de angst. 'Kiezers maken zich minder zorgen over het aantal vluchtelingen dan over het gevoel dat de regering de controle kwijt is', meent Philip Stephens, commentator van de Britse krant Financial Times. De echte crisis is niet de aangezwollen vluchtelingenstroom, maar de machteloosheid van politici, meent ook Philippe Legrain. 'Het is een potje pass the puzzle', zegt hij - de hete aardappel wordt doorgeschoven.

De draagkracht van de samenleving is geen gegeven. 'Hoe mensen denken wordt in hoge mate bepaald door wat ze horen van politici', zegt Leo Lucassen. Hij noemt twee voorbeelden. Eén: de Indische Nederlanders die hiernaartoe kwamen toen Indonesië onafhankelijk werd. Het waren er 300 duizend, volgens historicus Lucassen. 'In de archieven is te zien dat de regering dat achter de schermen probeerde tegen te houden. Er waren kort na de oorlog grote problemen: woningnood, werkloosheid. Toch werd naar buiten toe gezegd: dit zijn Nederlanders, repatrianten, we moeten ze helpen - terwijl een groot deel nog nooit hier geweest was. Het was heel bewust een politiek van acceptatie. Dat heeft gewerkt.'

Twee: de Aussiedler, afstammelingen van Duitse immigranten in Oost-Europa. Na de Tweede Wereldoorlog kwamen er miljoenen van hen naar Duitsland. Dat mocht, omdat ze Duitse voorouders hadden. Lucassen: 'Maar velen spraken geen woord Duits en de Duitse bevolking zat niet op hen te wachten. Ook politici voelden voor hun komst niet veel, maar voor de bühne lieten ze er niets van blijken. Je kunt niet zeggen dat Duitsland daaraan ten onder is gegaan: het is nu de sterkste economie van Europa.'

Hekken om de kanaaltunnel nabij Calais. Beeld epa

Lucassen ziet wel dat de culturele verschillen tussen de Europese bevolking en de vluchtelingen van nu groter zijn. 'Toch is het mogelijk dat mensen zich met hen identificeren. Het is belangrijk dat de staat de overeenkomsten benadrukt. Je kunt zeggen: dit zijn mensen, net als wij, niet wezenlijk anders, met allerlei capaciteiten. Laten we proberen gebruik van hen te maken. Nu wordt in het discours afstand gecreëerd.'

Legrain: 'Politici moeten niet overdrijven over de schaal waarop immigratie plaatsvindt. Ze moeten een kalme en redelijke toon aanslaan. Een ander discours maakt ontzettend veel verschil. A hell of a lot.'

'Progressieve partijen hebben stemmen verloren aan uiterst rechts. De verleiding is groot om hun verkeerde argumenten te echoën. De progressieve politiek heeft altijd aan de goede kant gestaan van het debat. Ze had gelijk om pro-diversiteit te zijn. Het zou stom zijn om die visie te verlaten, zoals nu gebeurt.'

Vluchtelingen proberen in Macedonië in een trein om zo naar Hongarije door te reizen. Beeld afp

Acceptatie

Ook Adriana van Dooijeweert zou willen dat de toon van het debat rationeler zou zijn. 'Accepteer migratie als een permanente realiteit, als iets wat bij de wereldgemeenschap hoort zolang er grote verschillen zijn. Als je onderbouwt waarom we mensen zouden helpen, dan hoor je niet vaak nee. Ik weet niet zo goed waar men bang voor is. Er zijn hier geen onoplosbare problemen met asielzoekerscentra. Bovendien, straks hebben we laaggeschoolde arbeidskrachten nodig door de vergrijzing. Dan kunnen we veel aan migranten hebben.'

En hoewel ze denkt dat 'vrij reizen over de wereld' voorlopig totaal niet realistisch is, zou ze toch graag willen dat politici een wat opener houding hebben.

Het kan wel. In Duitsland is de toon van het debat heel anders, heeft Van Dooijeweert gemerkt toen ze er op werkbezoek was. En ook Leo Lucassen heeft lovende woorden voor de Duitse regering. 'Merkel doet dat veel verantwoordelijker. Zij is een onafhankelijke stem. Huilt niet mee met de wolven in het bos. Ze neemt heel krachtig stelling tegen extreem-rechts, dat heb ik Rutte of Cameron nog niet zien doen.'

Zelfs D66 en GroenLinks, de progressiefste partijen, laten het erbij zitten, vindt Han Entzinger. 'Ze profileren zich niet duidelijk op dit thema.' D66 heeft het over hervormingen en over de economie. GroenLinks zet zich af tegen alomtegenwoordige economisering. Het migrantenprobleem, een van de grote kwesties van onze tijd, wordt niet besproken.

Progressieve partijen, wees niet zo verlegen, zegt Legrain. 'Diversiteit is een feit. Moedig de Nederlanders aan om gezamenlijk Nederlands te zijn. Er is ook een andere identiteit mogelijk. Het hoeft niet gebaseerd te zijn op afkomst. Je kunt ook trots zijn om Nederlands te zijn omdat je dezelfde regering hebt, hetzelfde landschap, bepaalde waarden. Londen is daar een goed voorbeeld van. Die stad laat heel duidelijk zien dat ook diversiteit onderdeel kan uitmaken van trots op een identiteit.'

Fort Europa

De Volkskrant buigt zich de komende weken over de ongekende vluchtelingencrisis die Fort Europa doet kraken. Wie zijn de migranten, wat zijn de gevolgen en kan het ook anders? Het probleem is zo ingewikkeld dat we zouden willen wegkijken, maar dat gaat niet lukken, schrijft hoofdredacteur Philippe Remarque in zijn introductie.

Neem ook een kijkje in ons dossier voor alle oude Fort Europa stukken.

Gaat de slagboom open?

Economisch en humanitair gezien hebben open grenzen grote voordelen. Toch wil niet iedereen die kant op. Welke argumenten worden daarvoor gebruikt?

VERBODEN TOEGANG VOOR IEDEREEN
Overal muren bouwen. Met prikkeldraad. Het leger de grenzen laten bewaken. Elk voertuig en elke boot die aankomt doorzoeken. Geen visa's meer voor mensen uit ontwikkelingslanden. Strenge identiteitscontroles op straat. Streng zijn kan, laat Australië zien. Daar worden alle asielzoekers overgebracht naar een eiland, en ze komen er niet meer van af - in elk geval niet om koers te zetten naar het Australische continent.

Paul Collier, hoogleraar economie en overheid in Oxford en auteur van het boek Exodus: How Migration is Changing Our World, pleit voor een 'migratiepauze', zodat er tijd is om migranten die hier al zijn te laten opgaan in de bevolking. Zijn voorstel is om personen die uit zichzelf naar Europa komen geen verblijfsvergunning te geven - nooit. De VVD zit op dezelfde lijn. Tweede Kamerlid Malik Azmani kwam dit voorjaar met het idee alleen vluchtelingen van binnen Europa nog asiel te verlenen. Voor de rest is er opvang in de regio.

OP EEN KIER
Het is niet zo dat migratie per definitie slecht is. Het brengt innovatie met zich mee en vergroot de keuzevrijheid (denk aan buitenlandse restaurants). Daarom pleit de Britse hoogleraar Collier voor dichte grenzen - om de controle te herwinnen, maar hij is er niet voor om geen enkele migrant meer binnen te laten. Selectie aan de poort kan uitkomst bieden, vindt hij. Met een puntensysteem bijvoorbeeld, waarbij migranten punten verdienen met een opleiding. Als er te veel gegadigden zijn, wordt geloot. Ook voor oorlogsvluchtelingen kan er een loterij zijn.

Een nadeel is dat mensen de regie over hun eigen leven kwijtraken. Nu kunnen ze zelf hoog inzetten in de loterij van het leven, met de kans op grote winsten, maar ook op de dood. Het is cynisch te accepteren dat sommigen sterven op weg naar geluk, maar overgeleverd zijn aan de 'westerse goden' is ook niet echt bemoedigend.

VRIJE DOORTOCHT VOOR VLUCHTELINGEN
Als oorlogsvluchtelingen eenmaal de Europese kust bereiken, oordelen we dat ze het recht hadden hun land te ontvluchten. Maar zolang ze onderweg zijn, leveren we ze over criminelen. Europese aanmeldcentra voor asielzoekers zijn een manier om mensensmokkelaars hun smokkelwaar uit handen te nemen. Leo Lucassen, hoogleraar sociale geschiedenis en directeur van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, is hiervan een van de pleitbezorgers. 'Zorg in de EU voor eenheid in asielbeleid. Een goede verdeelsleutel. En dan fatsoenlijke aanmeldcentra.' Het is volgens GroenLinks niet eens noodzakelijk te wachten op meer Europese solidariteit: asielzoekers moeten volgens die partij op Nederlandse ambassades asiel kunnen aanvragen.

OPEN GRENZEN
Veel economen watertanden bij open grenzen: door een wereldwijde arbeidsdeling kan de welvaart stijgen. Bovendien, zeggen voorstanders van vrije migratie: zonder migranten is de verzorgingsstaat in Europa niet te handhaven. Door de vergrijzing zijn meer werkenden nodig. En hun belastingpremies ook.Minstens zo belangrijk is dat mensen bij open grenzen hun leven niet meer op het spel hoeven te zetten om in Europa te komen. Ze kunnen geld terugsturen naar huis, waarbij alle ontwikkelingshulp verbleekt. En je hoeft ze echt niet meteen een huis en een uitkering te geven. Dat vinden ze zelf ook raar.

Het bureau SEO Economisch Onderzoek bracht de economische effecten van arbeidsmigratie in kaart. Verdringing van werknemers was er nauwelijks, wel een 'negatief looneffect voor laagbetaalde Nederlandse werknemers'. De komst van buitenlanders leverde ook problemen met de huisvesting op. En velen voelen een onbehagen bij te veel nieuwkomers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden