Over George Schweigmann, een echte sportheld

Als ik ’s middags thuiskom van school, zit mijn vader op de bank gebiologeerd naar de televisie te kijken. Het is lastig om vanuit de achtertuin een blik op de tv te werpen....

Bart Jungmann

Het is een levendige herinnering, maar het verstand mag er graag aan knagen. Ging ik in 1963 al zelfstandig naar school? Zat mijn vader niet altijd op de schommelstoel? Was televisie in 1963 al rijp voor rechtstreekse uitzendingen? Met andere woorden: mijn verstand probeert me wijs te maken dat mijn onderbewustzijn een poets aan het bakken is.

Woensdagochtend sta ik met Rense Westra aan de bar van een Leeuwardense bioscoop. Over een paar minuten zal De Hel van ’63 vertoond worden. Dat is de verfilming van de Elfstedentocht van 1963, de grote gebeurtenis van toen.

Westra speelt de belangrijke rol van de Voorzitter, de man die het verlossende woord dient te spreken. Ik mompel iets van it sil hève, want het kan nooit kwaad inboorlingen een gevoel van eigenwaarde te geven. Westra antwoordt dat het héve is, want van alle inboorlingen hebben Friezen het minst te klagen over eigenwaarde.

Daarna vertelt Rense Westra dat zijn verlossende woorden it giet troch luidden en een half uur later bast hij zijn boodschap inderdaad van het filmdoek. Daarna kan de hel pas echt losbarsten en dat doet ze ook.

Gek eigenlijk dat die Elfstedentocht, de meest legendarische uit de geschiedenis, nu pas verfilmd is. Het is in de overlevering uitgegroeid tot een drama van Bijbelse proporties. De kou was bitter, het ijs kwalster en de wind een sneeuwjacht. Nou, dan weet je het wel.

Misschien was die Elfstedentocht van toen wel de laatste keer waarop Nederlanders in eigen land de strijd met de elementen aangingen. Ze deden dat in wollen truien van het type dat je Mart Smeets op overdekte ijsbanen ziet dragen.

Van de ruim negenduizend toerrijders, die ’s ochtends vroeg op 18 januari 1963 van start gingen, kwamen slechts 69 aan. Als laatste, het was al bijna 19 januari, keerde George Schweigmann terug in Leeuwarden.

Fragmenten van zijn belevenissen zijn in de film verwerkt. Maar voor de volledigheid is aanschaf van het boek De mannen van ’63 beslist een aanrader. Zijn verhaal leest als een prehistorisch verslag van een man die tot het uiterste wordt getest en gewoon de moed erin houdt.

Schweigmanns echtgenote lag tezelfdertijd in het ziekenhuis bij te komen van een bevalling en uit elke stad stuurde hij een telegram. ‘Mooi maar zwaar’ was om 11.10 uur de boodschap uit Workum.

Schweigmann is nu 85 jaar, maar nog altijd een man met een uitgestreken gezicht. In hem schemert de winkelier die hij in zijn werkzame leven was, zo’n man die je welgemeend nog een plezierige dag wenst.

Woensdag kwam Schweigmann bioscoop Tivoli binnen met een aktetas. Daaruit haalde hij op mijn verzoek de telegrammen te voorschijn, waarmee destijds een spoor door Friesland werd getrokken.

Nog mooier is de multomap die hij vervolgens naar boven vist. Schweigmann was in de jaren zestig hopman bij de padvinderij. Een week na de voltooiing van de Elfstedentocht was er een avond belegd, waarmee de hopman zich geen raad wist.

Onderweg bedacht hij een enquête, uit te voeren door hem en zijn welpen. Daardoor konden alle 69 doorzetters van die Elfstedentocht een stukje geschiedenis schrijven. Binnen een week had Schweigmann bijna alle formulieren retour en ze zitten vermoedelijk al een halve eeuw in deze begerenswaardige multomap.

Zelf vulde hij het vragenformulier ook in. Over zijn motivatie schrijft Schweigmann dat de voltooiing van de tocht hem over zakelijke tegenslag heen had geholpen. Hij schrijft: ‘Dit kan ik toch! De kop ervoor houden.’

Volgende week zondag is Schweigmann in het gezelschap van Zijne Koninklijke Sportheid Willem-Alexander eregast bij de officiële première van de film, uiteraard ook in Leeuwarden.

ZKS, die de tocht ruim twintig jaar later onder geheel andere omstandigheden volbracht, doet er goed aan die zondag een lintje bij zich te steken. Schweigmann verdient het.

Overigens leert de film dat de televisie in 1963 al mans genoeg was om een rechtstreekse uitzending van de Elfstedentocht te verzorgen. Misschien ben ik op 18 januari 1963 dus toch getuige geweest van die grote gebeurtenis.

jungmann@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden