VoorbeschouwingTweede Kamerverkiezingen

Over drie maanden zijn de verkiezingen. Wie kan Rutte nog verslaan?

Premier Mark Rutte en Klaas Dijkhoff. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Premier Mark Rutte en Klaas Dijkhoff.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

De nervositeit neemt toe bij politieke partijen. Over minder dan drie maanden zijn de verkiezingen. Hoe ligt het speelveld er nu bij? 

De te kloppen partij: VVD

De VVD ziet het kabinet-Rutte IV al gloren. Als het aan Mark Rutte ligt, komt er een minimale verkiezingscampagne: hij wil zich volledig concentreren op de aanpak van de coronacrisis.

Daarmee zet de VVD-leider ook zijn tegenstanders klem. Iedereen die nu toch de aanval opent op de premier kan het verwijt krijgen politieke spelletjes te spelen tijdens ‘de grootste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog’. Gevolg: amper drie maanden voor de verkiezingen blijft de handrem aangetrokken.

De VVD probeert Ruttes aantrekkingskracht intussen maximaal te verzilveren. Op economisch gebied zijn de scherpste randen van het verkiezingsprogramma gevijld. Het vertrouwde rechtse verhaal over een kleine overheid met burgers die hun eigen broek ophouden, is ingeruild voor teksten die linea recta uit oude programma’s van PvdA en CDA lijken te komen.

null Beeld Mike Roelofs
Beeld Mike Roelofs

De VVD wil volgens het verkiezingsprogramma ‘samen aan de slag’, ziet heil in een ‘sterke en actieve overheid’ en verlangt naar een ‘eerlijke en gezonde economie’. Doel: ‘de wederopbouw van de middenklasse’.

Bij andere partijen stuit die boodschap op cynisme. De koerswijziging van de liberalen heeft in hun ogen vooral tactische redenen. De VVD lijkt bezig om het campagnehandboek van Boris Johnson uit 2019 te kopiëren. De Britse premier slaagde er vorig jaar in klassieke linkse kiezersbolwerken te veroveren door op economisch gebied richting Labour op te schuiven. Daarmee gaf hij linkse kiezers het alibi om met een gerust hart voor zijn Brexitplannen en harde immigratie-agenda te stemmen. De rechtse kiezers hadden geen alternatief en bleven toch wel binnenboord.

Stuurt de VVD daar ook op aan? In tal van commentaren is inmiddels vastgesteld dat de liberalen op economisch gebied ‘een ruk naar links’ maken. Tegelijkertijd houdt de partij vast aan een uiterst harde immigratie- en integratieparagraaf.

De electorale mogelijkheden zijn duidelijk. Politieke onderzoekers zien al langer dat kiezers behoefte hebben aan een partij die rechts is op sociaal-culturele thema’s en linkser op economisch vlak. De VVD doet nu een handreiking naar die groep. In combinatie met de aantrekkingskracht van Rutte moet het de VVD aantrekkelijker maken voor een nog groter electoraat.

Angst dat rechtse kiezers afhaken vanwege het ‘linkse economische programma’ lijkt de VVD niet te hebben. Een echt alternatief is er niet. Bovendien is ‘de eigen broek ophouden’ in liberale kringen even geen aantrekkelijk idee: een groot deel van ondernemend Nederland is noodgedwongen ‘subsidieslurper’ geworden.

null Beeld

De uitdagers op rechts: PVV en FvD

Een van de beloftes die Mark Rutte niet heeft waargemaakt, is het decimeren van de PVV, iets wat hij na het echec van Rutte I vast van plan was. In plaats daarvan is Geert Wilders weer helemaal terug, al is het in een rol die hij zelf ook niet voor mogelijk zal hebben gehouden. De PVV-leider is op de uiterst rechtse flank plotseling het ‘redelijke alternatief’ voor Thierry Baudet.

Dat zegt vooral iets over Baudet. De leider van Forum voor Democratie (FvD) heeft zijn partij op spectaculaire wijze laten imploderen. Nu lijkt de gepromoveerde jurist zich te richten op kiezers die hun schouders ophalen over beschuldigingen van racisme en antisemitisme, maar wel de coronacrisis zien als een aanval op onze vrijheid.

Ook voor Wilders gaat dat een beetje te ver. Hij is kritisch op het kabinet, maar vindt wel dat er in deze coronacrisis maatregelen genomen moeten worden om de zorg overeind te houden.

Veel kiezers denken er ook zo over. Mensen die eerder volgens de peilingen neigden naar Baudet keren nu weer naar Wilders terug. Van de ‘linkse koers’ bij VVD lijkt Wilders minder te profiteren. De PVV-leider kan Rutte ook moeilijk verwijten dat hij zijn liberale vrije-marktprincipes verloochent. Na zijn vertrek bij de VVD heeft Wilders dat zelf ook gedaan.

Wilders zal vooral weer hameren op zijn anti-islam- en anti-immigratieagenda. Hij kan erop wijzen dat de VVD tijdens campagnes harde taal uitslaat over immigratie en integratie, maar dat er in de praktijk weinig terechtkomt van een strenger beleid. De afgelopen regeerperiode stemde Rutte opnieuw in met een kinderpardon.

Het probleem is dat Wilders zelf ook kwetsbaar is voor dergelijke verwijten. Wat heeft de PVV bijna vijftien jaar na haar oprichting bereikt? Regeringsdeelname lijkt inmiddels verder weg dan ooit. Toch moet Wilders PVV-kiezers zien te motiveren om naar de stembus te gaan. Een lage opkomst is altijd zijn grootste bedreiging.

Wat wellicht helpt, is dat hij inmiddels weer een energieke indruk maakt, na zijn non-campagne van 2017. Naar verluidt gaat Wilders nu wel volop deelnemen aan televisiedebatten. Een ander voordeel is dat Wilders weinig last heeft van de coronabeperkingen, want als armlastige eenmanspartij voerde de PVV toch al amper campagne in zaaltjes of op straat.

null Beeld

De rivalen uit de coalitie: D66 en CDA

Het lijkt inmiddels een Haagse wetmatigheid: het loopt nooit goed af met partijen die samenwerken met Mark Rutte. De PVV en het CDA gingen onderuit na Rutte I. De PvdA rilt nog na van Rutte II. Kan deze kennelijke vloek met Rutte III doorbroken worden?

De nieuwe D66-leider Sigrid Kaag werd door haar fans meteen gepresenteerd als een aspirant-premier, maar die moonshot-tactiek (mikken op het hoogste en hopen dat de rest van de wereld er ook in gaat geloven) slaat nog niet aan. De waardering voor de onwennig opererende Kaag is de afgelopen maanden juist gedaald.

D66 moet vooral hopen dat een andere wetmatigheid uit het partijverleden niet opgaat: regeren is halveren. Soepel loopt de campagne niet. Een deel van D66 wil de nadruk leggen op allerlei ambitieuze hervormingsplannen, maar Kaag lijkt daar weinig affiniteit mee te hebben. De lijsttrekker praat liever over de harde politieke cultuur in Nederland en hoe zij met haar internationale en diverse achtergrond een bijdrage kan leveren aan een omslag. Dat een voormalige D66-campagnemedewerker nu wordt beschuldigd van grensoverschrijdend gedrag, is daardoor extra pijnlijk.

Het eveneens kwakkelende CDA heeft op het allerlaatste moment het roer omgegooid. Hugo de Jonge eruit, Wopke Hoekstra erin. Een voorzichtige kentering is er al te bespeuren; de eerste peilingen laten een positief ‘Wopke-effect’ zien.

Helemaal gerust zal de VVD er niet op zijn. De vraag is vooral of de CDA-voorman erin slaagt om het leiderschap van Rutte ter discussie te stellen. In het verleden lukte dat Diederik Samsom door tijdens de campagne met het ‘eerlijke verhaal’ te komen, bijvoorbeeld over de steun voor Griekenland. De PvdA’er wist zo twijfel te zaaien over de betrouwbaarheid van Rutte, een van zijn weinige zwakke plekken.

Ook Hoekstra heeft na zijn aantreden gezegd dat de kiezer best begrijpt ‘dat niet alles kan’. Achter de schermen liet hij al doorschemeren dat de huidige hypotheekrenteaftrek onhoudbaar is en dat de almaar stijgende zorguitgaven een tikkende tijdbom vormen. Door dat soort thema’s aan te snijden kan de minister van Financiën zich presenteren als de leider die Nederland wél eerlijk vertelt wat er in het verschiet ligt. Het risico van die aanpak: misschien wil de kiezer het helemaal niet horen.

Het blijft vooralsnog gissen naar Hoekstra’s campagneverhaal. De hoop bij het CDA is gevestigd op een sterke eindsprint. Pas in de laatste weken voor de verkiezingen gaan ‘alle remmen los’, kondigde de nieuwe CDA-leider al aan.

null Beeld

De uitdagers op links: GroenLinks, SP en PvdA

Er hangt verandering in de lucht. Het heilige geloof in marktwerking is vervlogen. De sterke overheid is terug.

Links heeft de tijdgeest mee, nu de kiezers nog. De tactiek van de drie partijen staat wel vast: ze zullen er telkens weer op wijzen dat de VVD ‘een wolf in schaapskleren’ is. Ondanks alle beloftes zal er onder Rutte niks veranderen. Wie echt lagere huren wil, betaalbare koopwoningen, betere sociale voorzieningen, meer kansengelijkheid en goedkopere zorg moet bij links zijn.

Verder hopen de intern verdeelde linkse partijen weg te blijven bij splijtende discussies over immigratie en integratie. Makkelijk wordt dat niet. Eén gebeurtenis is genoeg om het debat weer te laten oplaaien, zoals recentelijk opnieuw bleek na de onthoofding van de Franse leraar Samuel Paty.

PvdA-leider Lodewijk Asscher heeft de afgelopen maanden geprobeerd om het leiderschap van Rutte ter discussie te stellen. De ex-vicepremier komt keer op keer met de kritiek dat het kabinet te laat of verkeerd reageert tijdens de coronacrisis. Toch zien vooralsnog weinig kiezers hem als alternatief voor Rutte.

De PvdA-leider wekt door zijn optimisme de indruk dat het beter gaat met zijn partij. Toch stevent de PvdA volgens de peilingen af op de op één na slechtste verkiezingsuitslag uit de geschiedenis. De slechtste – uit 2017 – staat ook op naam van Asscher, die nog steeds achtervolgd wordt door zijn rol in Rutte II. Dat de kindertoeslagaffaire nu weer opspeelt, is pijnlijk voor betrokken lijsttrekkers als Rutte en Hoekstra, maar zeker ook voor de voormalige minister van Sociale Zaken die de ellende ook naar eigen zeggen niet in de gaten had.

GroenLinks-leider Jesse Klaver presenteert zich intussen steeds minder als premierskandidaat en hoopt nu vooral op kabinetsdeelname. Over het streven om GroenLinks te veranderen in een ‘brede volkspartij’ wordt nog maar weinig vernomen. De partij zet als vanouds in op ‘radicale verduurzaming’ en een ‘inclusieve samenleving’: thema’s die in elk geval de klassieke achterban van de partij aanspreken.

De SP maakt onder leiding van Lilian Marijnissen een gespleten indruk. Marijnissen lijkt haar partij klaar te willen maken voor regeringsdeelname, maar tegelijkertijd schrijft het SP-verkiezingsprogramma voor dat Nederland uit de euro stapt, de AOW-leeftijd teruggaat naar 65 jaar en dat alle zorgverzekeraars plaatsmaken voor een zorgfonds. Dat ‘zolderkamercommunisten’ bij jongerenafdeling Rood het verzet leiden tegen een meer bestuurlijke koers, brengt regeringsdeelname evenmin dichterbij.

NOG DRIE MAANDEN

De belangrijkste stappen tot de verkiezingen

1 februari Partijen moeten hun definitieve kandidatenlijst inleveren

24 februari Vanaf nu kunnen 70-plussers hun stem per post uitbrengen

28 februari Debat tussen de lijsttrekkers van de grote partijen op RTL

1 maart Het Centraal Planbureau (CPB) maakt de doorrekening van de verkiezingsprogramma’s bekend

15 maart In verband met corona gaat in elke gemeente al op z’n minst één stemlokaal open waar kwetsbare kiezers kunnen stemmen

16 maart Slotdebat bij de NOS met alle partijen die meedoen aan de verkiezingen

17 maart Verkiezingen voor de Tweede Kamer

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden