RECONSTRUCTIE

Over de twee Rembrandts die wel/niet kwamen

Nederland was blij, de Fransen werden boos. En nu gaan beide landen de twee Rembrandts mogelijk toch verdelen. Reconstructie van een kunstthriller.

Het huwelijksportret van Oopjen Coppit door Rembrandt. Beeld anp

Politiek Den Haag houdt er rekening mee dat de portretten die Rembrandt in 1634 maakte van het aanstaande huwelijkspaar Maerten Soolmans en Oopjen Coppit toch tussen Frankrijk en Nederland worden verdeeld. Zondag zei PvdA-fractieleider Diederik Samsom in het tv-programma Buitenhof dat het belangrijkste is dat de twee doeken voor Europa behouden blijven. Vrijdag had minister Jet Bussemaker van Cultuur (PvdA) dezelfde optie nadrukkelijk opengehouden, ook al zei ze dat ze de poging steunt van het Rijksmuseum om beide doeken voor 160 miljoen euro te kopen.

In Frankrijk is met onbegrip gereageerd op de Nederlandse aankondiging om beide doeken te willen kopen. Volgens de Fransen wordt hiermee een afspraak over een gezamenlijke aankoop geschonden. Dat is niet helemaal een loze bewering, zo wijst een reconstructie van het schaakspel tussen de twee landen uit.

De andere kant

In de Vonk-rubriek 'De andere kant' wordt wekelijks een actuele kwestie ondersteboven gehouden of binnenstebuiten gekeerd. Deze week: Er is heel enthousiast gereageerd op de regeringsbijdrage van 80 miljoen euro aan twee schilderijen van Rembrandt.

Diner

Die partij begint eind 2014, als in kleine kring duidelijk wordt dat Wim Pijbes, de directeur van het Rijksmuseum, zijn zinnen op de twee doeken heeft gezet. Tijdens een diner ter viering van een aankoop van het museum - het beeld Bachant van Adriaen de Vries is voor een recordbedrag van 22,5 miljoen euro verworven - verbaast Pijbes de gasten met een nog stoutmoediger plan: hij wil ook de Rembrandts inlijven.

Blijkbaar weet hij dat de twee schilderijen te koop zijn. De manshoge portretten zijn sinds 1877 in het bezit van de Franse tak van de bankiersfamilie De Rothschild en hangen nu in de slaapkamer van de 74-jarige baron Éric De Rothschild. Mogelijk is de verdeling van een erfenis de reden voor de verkoop: zijn moeder is eind 2013 overleden.

De Rothschild wil de schilderijen het liefst aan museum het Louvre in Parijs verkopen. Hij vraagt de Franse minister van Cultuur, Fleur Pellerin, ze tot nationaal kunstbezit te verklaren en fondsen te vinden voor de aankoop. De Centrale Bank van Frankrijk zou bereid zijn beide schilderijen aan te schaffen, zo zal iemand uit de 'entourage' van De Rothschild later zeggen tegen de Franse krant Le Monde. Pellerin weigert: de portretten zijn volgens haar geen trésor nationaux. De Rothschilds krijgen een exportvergunning om de werken op de internationale markt te brengen.

Rothschild

Lees hier het profiel van de familie Rothschild.

Verontwaardiging

Als die beslissing in maart van dit jaar uitlekt, is de verontwaardiging in Frankrijk groot. Waarom laat Pellerin deze unieke werken van de grote, 17de-eeuwse meester gaan? En waarom ziet Éric de Rothschild er niet op toe dat de doeken in het Louvre komen? Hij is toch bestuurslid van de Société des Amis du Louvre, de vriendenvereniging van het museum?

Pellerin en de directeur van het Louvre, Jean-Luc Martinez, stellen ter verdediging dat Frankrijk en het museum de gevraagde 160 miljoen euro niet konden opbrengen. Het rumoer heeft wel effect. Om te voorkomen dat de doeken naar China of Qatar verdwijnen, wordt het plan van een 'co-acquisition' bedacht, een gezamenlijke aankoop door Nederland en Frankrijk. Dat verzacht ook de pijn van de exportvergunning.

Op 14 juli sturen Pellerin en Bussemaker gezamenlijk een brief aan de Rothschilds. Onder het mom dat de twee portretten voor Europa behouden moeten blijven, suggereren ze om het Louvre het ene doek te laten kopen, en het Rijksmuseum het andere. De musea kunnen de werken dan bij toerbeurt tonen.

Éric De Rothschild antwoordt dat de beide schilderijen naar Amsterdam moeten gaan, valt later uit opmerkingen aan Nederlandse kant op te maken. Wellicht speelt irritatie over de handelwijze van Pellerin een rol.

Het huwelijksportret van Maerten Soolmans. Beeld anp

Interview

Op 24 augustus laat Wim Pijbes zich in een interview met BNR Nieuwsradio ontvallen dat hij bezig is fondsen te werven voor de aankoop van beide Rembrandts. Hij weet van het eerdere voorstel van de ministers tot een gezamenlijke verwerving, maar ziet vermoedelijk kansen nu De Rothschild zijn voorkeur heeft uitgesproken voor het Rijksmuseum.

Frankrijk ziet de bui hangen en geeft op 2 september een subtiel tegengeluid af. Directeur Martinez van het Louvre zegt tijdens een tv-interview over zijn museum dat hij Pijbes heeft benaderd voor een gezamenlijke aankoop.

Het Rijksmuseum weigert op die uitlating te reageren, maar doet nog geen week later een verbluffende tegenzet. Pijbes heeft Alexander Pechtold warm gekregen voor een Nederlands offensief. De D66-fractievoorzitter nodigt op 8 september zijn collega's in de Tweede Kamer uit voor een besloten beraad, waarin de Rijksmuseum-directeur gloedvol betoogt dat Nederland beide werken niet mag laten lopen. De zeven fractievoorzitters - inclusief die van de regeringspartijen VVD en PvdA - doen na het beraad een beroep op premier Rutte om zich achter de aankoop te scharen en een substantiële bijdrage in het vooruitzicht te stellen.

Het kabinet honoreert deze kamerbrede wens. Op maandag 21 september, de dag dat De Telegraaf het geheime beraad in het Mauritshuis onthult, schrijft Bussemaker in een brief aan de Kamer dat de regering 80 miljoen euro bijdraagt aan de aankoop van beide werken, mits het Rijksmuseum de andere helft ophaalt.

Bussemaker belt de volgende dag met haar Franse ambtsgenoot Pellerin om haar op de hoogte te brengen van de 'veranderde situatie'. Doordat het Nederlandse parlement zich vrijwel en bloc opstelt, ziet Bussemaker zich genoodzaakt terug te komen op het eerdere gezamenlijke voorstel, zo legt ze haar collega uit.

Communiqué

Twee dagen later laat Pellerin zien dat ook zij kan schaken. Donderdagavond gaat er namens haar een communiqué uit: Frankrijk staat klaar om een van de twee doeken te kopen, mede dankzij een gift van 80 miljoen euro van de Franse Centrale Bank. Volgens het communiqué is de aankoop van een van de twee doeken een 'voortzetting' van het eerdere voorstel dat Pellerin en Bussemaker deze zomer aan de Rothschilds hebben gestuurd. Met geen woord rept de Franse minister van het telefoongesprek dat zij twee dagen eerder met haar Nederlandse ambtsgenoot heeft gevoerd.

Het Nederlandse kamp reageert meteen. Nog dezelfde avond wordt bekend dat Bussemaker haar Franse collega op de hoogte had gesteld van de nieuwe situatie en dat de PvdA-minister het Rijksmuseum blijft steunen. Ook wordt dan onthuld dat De Rothschild eerder een voorkeur voor het Rijksmuseum heeft uitgesproken.

De dag daarop laat een woordvoerder van Pellerin in NRC Handelsblad optekenen dat de aankoop door Nederland van beide werken 'onbegrijpelijk' is gezien de eerdere afspraken. De woordvoerder zegt geen weet te hebben van een telefoongesprek tussen Bussemaker en Pellerin.

Duidelijk is dat de Frans-Nederlandse unie aan diggelen ligt - althans voor nu. De Rothschilds zijn aan zet. Verkopen ze beide doeken aan Nederland of verdelen ze de Rembrandts over de twee landen? Voor het Rijksmuseum pleit de ergernis van de familie over het getreuzel van Frankrijk en de nonchalante houding van minister Pellerin.

Toch durft een ingewijde te wedden dat een van de twee doeken in Frankrijk blijft. Éric de Rothschild is een begunstiger van het Louvre en hij zal er waarschijnlijk weinig voor voelen om de Franse minister van Cultuur voor schut te zetten nu hij zijn 160 miljoen kan incasseren. Bovendien beschikt Pellerin ook nog over de 'nucleaire optie': zij kan de exportvergunning voor de schilderijen alsnog intrekken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden