Over de top

Jeremy Leggett draaide volop mee in de olie-industrie. Maar nu weet hij dat uitputting van bronnen nabij is. En dat die fataal zal zijn.

Zonder het krijtstreeppak waarmee hij graag koketteert, maakt Jeremy Leggett zijn opwachting. In Utrecht, waar hij een lezing houdt op de universiteit, komt hij aanlopen in een bijna sjofele broek en een onbestemd blauw jasje. Heel anders dan in april 2009, toen hij met een roze Financial Times onder de arm in vol krijtstreep meeliep in een betoging van Occupy-aanhangers tegen de G20.


De club van rijke landen was in Londen om te vergaderen over de financiële crisis. In de omgeving van de Bank of England, bij het tentenkamp van de demonstranten, werd Leggett gezien door een camerateam. 'Betoger of toeschouwer?', vroeg de journaliste, wijzend op zijn uiterlijk. 'Betoger', antwoordde Leggett. Waarna hij voor de CNN-camera toelichte: 'Het moderne kapitalisme is kapot en moet grondig gesaneerd worden.'


Leggett is van oorsprong geoloog en gaf in de jaren tachtig les aan oliegeologen en ingenieurs aan het Londense Imperial College. Hij was een consulent voor de olie-industrie, met Shell en BP als belangrijkste klanten. Tot hij zich realiseerde dat die oliebedrijven zich blind hielden voor een inzicht dat hij zelf steeds belangrijker begon te vinden. Toen werd hij actievoerder en zakenman in groene energie.


Leggett is in Engeland voorman van de beweging die waarschuwt dat de hoeveelheid winbare, betaalbare olie in de wereld veel sneller uitgeput raakt dan bedrijven als BP, Exxon en Shell willen toegeven. 'Peak oil' is het moment dat de hoeveelheid olie die de wereld gebruikt, substantieel groter wordt dan de hoeveelheid die uit de bodem kan worden gehaald.


Op het piekmoment zal de economische machine haperen. Die draait immers nog steeds op olie. Schaarste daarvan zal de prijs enorm doen stijgen met ingrijpende gevolgen voor het dagelijks leven, zoals hoge benzineprijzen en duurder voedsel.


De paniek rond een financiële oliecrisis zal die rond de failliete banken overtreffen, zegt Leggett. Het kritieke punt is volgens hem angstaanjagend dichtbij. In 2005 meende hij het zelfs vrij precies te kunnen voorspellen: ergens tussen 2008 en 2012.


Volgens het Internationaal Energie Agentschap, de belangrijkste energieadviseur ter wereld, is de gedachte achter 'Peak oil' correct, maar is het kritieke moment niet te verwachten vóór 2035. Maar die reactie hebben we te vaak gehoord, betoogt Leggett in zijn boek The Energy of Nations, dat in Nederland is verschenen onder de titel Uit de olie. (uitgeverij Jan van Arkel, euro 19,95)


U voorspelt nog steeds een financiële oliecrisis, nu vóór 2015.

'Dat is inderdaad mijn beste gok. Het debat gaat alleen over de vraag of het een vroege of een late piek wordt. Ik vrees voor een vroege, en denk dat we van geluk mogen spreken als we die pas in 2015 gaan meemaken. Ik zie grote overeenkomsten met de financiële crisis. Tot begin 2007 geloofde bijna iedereen dat ingewikkelde financiële producten en verpakte rommelhypotheken tot meer welvaart zouden leiden. Tot daarover kritische vragen werden gesteld en het wantrouwen als een lopend vuur door de financiële markt raasde. Zo zal het ook gaan met de oliecrisis. Er gebeurt iets waardoor mensen zich gaan afvragen of het verhaal wel klopt. Hebben we echt zo veel olie als ons voortdurend wordt verteld? Dan komt er ruimte voor twijfel en gaat het hard. De paniek zal snel toeslaan.'


Zijn eerdere voorspelling kwam niet uit omdat de recessie de vraag naar olie heeft beperkt, zegt hij. Maar dat zal snel veranderen wanneer de westerse economieën weer gaan groeien. De onverwachte olie- en schaliegasrevolutie in de Verenigde Staten heeft het piekmoment weliswaar uitgesteld, maar dat is van korte duur. Bij dit soort winning moeten nu eenmaal steeds meer bronnen worden aangeboord die per stuk steeds minder opleveren. 'De Verenigde Staten leveren bijna 2 miljoen vaten lichte schalieolie per dag, maar het merendeel daarvan komt uit twee plekken in Texas en North Dakota. Daar raken de beste locaties, de sweet spots, nu al uitgeput en dalen de opbrengsten snel. Volgens de mensen die ik spreek, gaat het in 2016 naar beneden.'


Waarom wilt u het precieze moment eigenlijk zo graag voorspellen?

'Goed punt. Het is eigenlijk geen echte voorspelling, maar iedereen komt er steeds op terug. Anderen leggen zich niet vast op een moment. Misschien is dat verstandiger.'


Vecht u niet de verkeerde strijd? Klimaatverandering en de overgang naar duurzame energie zijn veel groter problemen. We moeten sowieso van onze olieverslaving af, en snel ook.

'Klimaatverandering is inderdaad een van onze grootste systeemrisico's. Maar als ik gelijk heb met mijn voorspelling over de uitputting van de olievoorraad, heeft dat de komende jaren een veel directer effect op de financiële markt. Het grote publiek zou in paniek moeten zijn over klimaatverandering, maar dat gebeurt niet.


'Het probleem is niet duidelijk genoeg zichtbaar. Nou, reken maar dat de olieschok dat wel zal zijn.'


Veel schade komt terecht bij de grote oliemaatschappijen, denkt Leggett. 'De nieuwe Shell-baas Ben van Beurden heeft een groot probleem. Hij houdt zijn aandeelhouders op korte termijn tevreden met een hoog dividend. Maar je kunt niet jaren doorgaan met het verkopen van onderdelen van je bedrijf om aandeelhouders tevreden te stellen. Op een gegeven moment heb je jezelf geliquideerd en is Shell geen functionerend bedrijf meer.'


De oliebedrijven zijn zo gul voor hun aandeelhouders vanwege de carbon bubble, is het idee. Zodra de wereld het klimaatprobleem serieus neemt - wat ooit zal gebeuren - is een groot deel van hun bewezen olie- en gasvoorraden namelijk waardeloos geworden. En dat beginnen investeerders in te zien.


'Tussen 60 en 80 procent van de wereldolievoorraad mag niet verbrand worden als we beneden een veilige grens van klimaatopwarming willen blijven. Die schatting wordt erkend door alle belangrijke energieadviseurs, waaronder het Internationaal Energie Agentschap. Die is niet controversieel. Maar tot afgelopen jaar was er nauwelijks discussie over dit risico.


'Het inzicht breekt nu eindelijk door, en sommigen partijen handelen er al naar. Verzekeraar Storebrand in Noorwegen heeft zich teruggetrokken uit dertien kolen- en zes oliemaatschappijen omdat hun voorraden in de toekomst waardeloos zullen zijn. Het Zweedse pensioenfonds AP4 is uit alle fossiele brandstoffen gestapt, opnieuw vanwege het risico op stranded assets. Er wordt nu al gedesinvesteerd. Het zijn de eerste tekenen van een trend die zal groeien.


'Dat zal snel worden gevolgd door een groter probleem, namelijk de druk van aandeelhouders. Zij zullen geen genoegen nemen met het plan om 670 miljard dollar te investeren in het opsporen van voorraden die toch niet te exploiteren zijn. Ze zullen zeggen: geef ons nóg meer dividend in plaats van dat geld te verbranden.'


Alle grote oliemaatschappijen hebben zich teruggetrokken uit duurzame energie. Waarom?

'Ze vonden het leuk om ermee te spelen zolang het geen geloofwaardig alternatief was voor fossiel. Er is geen complot, het is iets cultureels. Ik ken deze mensen; ik ben lang een van hen geweest. Veel van mijn bronnen binnen BP en Shell zeggen: we zijn niet goed in duurzame energie en het is gewoon niets voor ons. Maar tegelijk hebben ze grote vragen. Shell hanteert zelf een scenario waarin zonne-energie de belangrijkste energiebron van de toekomst is. Terwijl men zich daar dus juist uit heeft teruggetrokken. Een zeer hoge functionaris van Shell heeft me in vertrouwen verteld dat diep te betreuren.


'Het is irrationeel gedrag, maar volgens neurowetenschappers reageren de meeste mensen nu eenmaal irrationeel. Ik bespeur zelfs een lichte vorm van krankzinnigheid. De topman van energiebedrijf GDF Suez houdt vol dat gas de toekomst is. Hij denkt het Engelse platteland vol te kunnen zetten met boorinstallaties naar schaliegas. Oliemaatschappij BP zegt letterlijk: we geloven niet in 'Peak oil'. Gewoon, helemaal niet. Volgens commentator Tony Hayward van de Financial Times is er letterlijk oneindig veel gas en olie. Hij heeft een academische graad in de geologische wetenschappen. Het is ongelooflijk, maar het gebeurt.


'Als u mij in 2006 zou hebben geïnterviewd over complexe financiële derivaten, zouden we het over iets dergelijks hebben gehad. Geen van de grote financiële instellingen voorspelde destijds dat het slecht met hun financiële producten zou aflopen. Alle slimme mensen zeiden dat ze welvaart zouden scheppen, dat het zou blijven groeien. Wie het omgekeerde zei, werd gemarginaliseerd.'


Was u niet sceptisch over die onbegrijpelijke financiële derivaten?

'Nee, ik was er onderdeel van! Ook ik accepteerde dat allemaal in goed vertrouwen en ik heb op dat punt dus geen recht van spreken. Ik was sinds 2000 directeur van een eigen investeringsfonds en geloofde al die dingen. Dat was juist het probleem.'


Het hoogtepunt van de financiële crisis in 2008 viel samen met een piek in de olieprijs van 148 dollar, schrijft u. De financiële crisis zou er zelfs door zijn veroorzaakt. Dat klinkt onwaarschijnlijk.

'Het verband is de brandstofrekening in de Verenigde Staten. De prijs van benzine ging enorm omhoog. Wat moet je met zo'n hoge rekening wanneer je een laag inkomen hebt en door louche hypotheekverkopers bent verleid om een huis te kopen in een afgelegen buitenwijk? Je betaalt eerst je benzinerekening, en daarna heb je geen geld meer om je hypotheek af te betalen. Dat is de connectie. Ik vind dat geen zwak of lokaal effect. Het waren heel veel lokale effecten, en heel veel rommelhypotheken. Het failliet van die hypotheekverstrekkers was het begin van de financiële crisis.'


Misschien was het simpeler en schoot de olieprijs omhoog vanwege de paniek over ingestorte banken.

'Ehm...' Jeremy Leggett aarzelt voor het eerst even, maar verwerpt het argument dan toch met kracht. 'Zo makkelijk ligt het niet. In een financiële crisis die uitmondt in een recessie, ligt het eerder voor de hand dat de olieprijs daalt. Maar je kunt het niet bewijzen. Als olie zelf de reden is voor de paniek, is de reactie anders. Denk ook aan de positie van de olieproducerende landen. Zodra die tot het inzicht komen dat zij een groter deel van hun voorraad nodig hebben om hun eigen welvaart te beschermen, zal de export verder dalen. Dat effect bestaat nu al. Het leidt tot de huidige hoge prijs van rond de 100 dollar per vat.'


U zou kunnen zeggen: laat die crisis maar komen. Als ondernemer in zonne-energie bent u de winnaar.

'Mensen zoals ik behoren ook winnaars te zijn. Iedereen die me kent, weet dat ik het bedrijf heb opgezet vanwege mijn zorgen over onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen. Niet om er rijk van te worden. De inzet is te hoog. Ik heb kleinkinderen. Je moet blijven vechten en doen wat je kunt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden