'Over de rug van de componist'

Vandaag praat de Tweede Kamer over muziekrechten. Componisten voelen zich bestolen door omroepen en producenten, soms zelfs door een radiodirecteur persoonlijk.

Amsterdam - 'De verhoudingen zijn compleet zoek.' 'Het ethisch besef van veel muziekuitgevers is nul komma nul.' 'Uitgeverijen verdienen geld over de rug van componisten.' 'Het systeem is van binnenuit verrot.'


Aan het woord zijn componisten van muziek voor tv-series, films, reclames, documentaires en radiojingles (zogenaamde vormgevingsmuziek), die de afgelopen jaren naar eigen zeggen steeds verder in de verdrukking zijn komen te zitten. Aangezien ze afhankelijk zijn van de uitgevers voor werk, willen ze geen van allen met hun naam in de krant. Allen schetsen ze het beeld van een verziekte industrie, waar allerlei soorten 'dwangcontracten' min of meer normaal zijn geworden en waar slimme spelers grote geldstromen naar zich toe hebben getrokken.


Dat er aardig wat geld in de wereld van de vormgevingsmuziek omgaat, blijkt uit uitlatingen van Cees Vervoord, ex-directievoorzitter van Buma/Stemra. Tijdens een discussiebijeenkomst vorig jaar meldde hij dat ongeveer 25 procent van alle door Buma/Stemra uitgekeerde gelden naar zogenaamde geluidsvormgevers gaat. Volgens het jaarverslag over 2008 keerde Buma in totaal 120 miljoen uit aan muzikanten. Aan uitzendrechten zou het jaarlijks dus al om 30 miljoen euro gaan.


Niet meewerken aan nadelige contracten of je hardop uitspreken tegen de huidige praktijken, staat voor grote groepen componisten gelijk aan zakelijke zelfmoord. Voorbeelden van 'creatieve uitgeefmethodes' zijn er te over. Zo is er de uitgever Crossmex. Een muziekuitgever, die voor 40 procent in handen is van René Stokvis en dat onderdeel is EndeMol Nederland.


Vrijwel elke publieke omroep heeft een fonds onder de muziekuitgeverij hangen. Ze hebben klinkende namen als TROS Crossmex Music, VPRO Music en KRO Media Music Publishing. De uitgeefrechten op muziek die in tv-series of radioprogramma's wordt gebruikt, worden ondergebracht in deze ondoorzichtige fondsen, waardoor een aanzienlijk deel van de door Buma/Stemra uitgekeerde gelden bij de uitgever terechtkomt (zie inzet).


Vaak gebeurt het onderbrengen van de uitgeefrechten in een uitgeverij tegen de zin van componisten, maar zonder dat zij daar veel over te zeggen hebben. In Europees verband is er al zo veel aandacht voor het fenomeen geweest, dat in het Engels inmiddels een officiële term voor bestaat: coercive publishing.


Een veel gebruikte constructie ziet er als volgt uit: een componist maakt een afspraak met een televisieproducent om muziek te maken bij zijn tv-serie. De producent slijt vervolgens de serie aan een omroep, maar deze eist in het contract dat de uitgeefrechten van de muziek in haar eigen uitgeverij worden ondergebracht. De uitgever kan via Buma/Stemra immers minstens eenderde van alle inkomsten binnenhalen.


Een bron binnen Buma vertelt dat het bestuur vorig jaar klachten ontving van de makers van het programma Het Klokhuis. 'De muziek die in het programma wordt gebruikt moest van het ene op het andere moment verplicht worden ondergebracht bij Crossmex. In plaats van een vergoeding aan de makers voor het uitzenden van hun muziek, is dat soort muziek inmiddels een 'direct verdienmoment' voor uitgevers geworden.'


'Het probleem is overigens veel breder dan alleen Crossmex of de publieke omroep', zegt Johan van der Voet voorzitter van de beroepsvereniging voor media componisten (BCMM). 'Niet alleen grote muziekuitgevers zoals Crossmex zetten ons onder druk, maar ook tv-producenten en reclamebureaus willen eerst dat je je rechten weggeeft voordat verder praten over de muziek die dan nog gemaakt moet worden.'


Zelf werken de componisten er na enig tegensputteren vaak maar aan mee. 'Voor jou tien anderen.'


Auteursrechtadvocaat Dirk Visser bevestigt het beeld dat de componisten schetsen. 'Ik heb contracten gezien waarin componisten bijna al hun rechten naar de uitgever overhevelen.'


Dat sommige uitgeverijen inmiddels goed in de gaten hebben hoe de geldstromen lopen, wordt ook duidelijk uit het voorbeeld van Tekst TV, de Teletekstachtige nieuwspagina's die tussen uitzendingen op de publieke omroepen door worden uitgezonden.


Tot een jaar of vijf geleden werd onder die teksten radiomuziek gedraaid. Meerdere bronnen stellen dat onder Tekst TV nu alleen nog muziek gedraaid wordt, waarvan de uitgeefrechten bij Crossmex en de publieke omroepen liggen. 'Aangezien Tekst TV grote delen op de dag en in de nacht op televisie is, is het draaien van muziek waarvan ze zelf de rechten in bezit hebben, lucratieve business voor Crossmex', aldus een componist.


Een andere geïnterviewde wijst erop dat het sowieso een vreemde constructie is: 'De publieke omroep betaalt jaarlijks een vast bedrag aan Buma/Stemra om muziek te mogen uitzenden, zeg 10 miljoen euro. Daarvoor mogen ze onbeperkt muziek afspelen. Dat is dus gewoon een prijs voor een bepaald product dat ze afnemen. Waarom zouden ze daar via een omweg weer een groot deel van terug moeten krijgen?'


Volgens Henk Westbroek, bestuurslid van Buma/Stemra, worden op deze manier jaarlijks miljoenen naar de publieke omroepen teruggesluisd. In de beantwoording van Kamervragen over deze kwestie noemde eind 2009 toenmalig minister Bijsterveld van OC&W de ontwikkelingen 'weinig gelukkig', maar ze stelde tegelijkertijd dat er weinig tegen te doen was.


'Waanzinnig natuurlijk', zegt een van de geïnterviewden. 'Eerst bedenkt de wetgever een wet die auteurs moet beschermen en die stelt dat het auteursrecht onvervreemdbaar is. Vervolgens blijkt in de praktijk dat daar op veel manieren de hand mee wordt gelicht en zegt de minister doodleuk dat het een weinig gelukkige ontwikkeling is, maar dat er niets tegen te doen valt.'


Nog een voorbeeld van mensen in de muziekwereld die op slimme wijze gebruikmaken van de mazen in het systeem, zijn de directeuren van een aantal commerciële radiozenders. Jan Willem Brüggenwirth bijvoorbeeld, de directeur van radiozender Radio 538, en Ab Trik, directeur van Sky Radio staan in de database van Buma/Stemra vermeld als componist of mede-componist van tientallen tot honderden liedjes.


Als rechthebbenden krijgen zij persoonlijk jaarlijks vele duizenden euro's uitbetaald. In een reactie laten beiden weten dat ze persoonlijk niets verdienen aan de Bumarechten. Intern is volgens hen nou eenmaal besloten dat zij het geld innen voor de componisten die bij hun respectievelijke organisaties werken, om die gelden vervolgens weer onder hen te distribueren.


Een aantal componisten stelt dat het anders zit en dat het vaak voorkomt dat uitgevers componisten dwingen om de uitgever 'mee te laten tekenen' als componist. 'Ze creëren zelf niets, maar delen op die manier toch in de inkomsten.'


Buma/Stemra directeur Hein van der Ree zegt dat hij weinig tegen de praktijken kan doen. 'Wij zijn wettelijk verplicht iedereen die ingeschreven is, uit te betalen. We kunnen van de miljoenen liedjes in onze database niet per stuk nagaan of degene die staat ingeschreven ook echt de componist is. '


Voor een verbetering van de situatie kijken veel componisten met spanning uit naar de nieuwe auteurscontractenrechtwet die vandaag in de Tweede Kamer wordt besproken. De hoop op verbetering is voorlopig echter niet groot.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden