Over de historie van het vrije woord in Nederland

De vrijheden die dj's, cabaretiers en columnisten van links en rechts zich vandaag de dag permitteren, is minder een vrucht van christelijke tradities dan een verworvenheid van de nu alom verfoeide, maar vrolijke jaren zestig....

Toch was ook in die tijd het beginsel van de vrijheid van meningsuiting al in de Grondwet vastgelegd waaruit blijkt dat deze geschiedenis heel wat ingewikkelder is dan wel wordt gesuggereerd.

De gedachte dat er zoiets bestaat als een recht op vrije meningsuiting heeft zich pas in de loop van de Europese geschiedenis ontwikkeld. De wortels ervan gaan terug naar het einde van de 15de eeuw, naar de humanisten, kerkhervormers en wetenschappers die zich probeerden te ontworstelen aan de absolute aanspraken van de katholieke kerk. Zij pleitten voor vrijheid van onderzoek en vooral voor de vrijheid van het individuele geweten. Dergelijke opvattingen kregen echter nauderlandse bijval. Pas in de 18de eeuw eisten Britse radicalen, Franse philosophes en revolutionaire Amerikanen het recht op het vrije woord luidkeels op niet alleen op het terrein van wetenschap en filosofie, maar ook in politieke en religieuze zaken. Voor Immanuel Kant, de grote Duitse Verlichtingsdenker, kon de waarheid alleen aan het licht komen door 'hardop denken', door het vrije publieke debat: geen vooruitgang zonder vrijheid van spreken. In de revoluties die volgden, zouden deze opvattingen uitbundig worden gevierd om schielijk om zeep te worden geholpen zodra de orde was hersteld.

Ondanks heftige tegenstand van monarchisten, orthodoxe protestanten en katholieken schoot het principe van het recht op vrije meningsuiting in de loop van de 19de eeuw geleidelijk wortel in de westerse samenlevingen. Dat was vooral te danken aan liberale en democratische stromingen, waarvoor de vrijheid van meningsuiting even essentieel was als voor Immanuel Kant. In Nederland resulteerde dat in de Grondwet van 1848, waarin de persvrijheid werd vastgelegd.

Hoewel het beginsel van de vrijheid van meningsuiting in Nederland sindsdien feitelijk onaangetast is gebleven in tegenstelling tot veel andere Europese landen, die korte of langere tijd beheerst werden door totalitaire en dictatoriale stromingen is de vrijheid ook hier sterk aan beperkingen onderhevig geweest. Daarvoor zijn twee redenen aan te geven.

Ten eerste dachten de liberalen en hun verlichte voorgangers bij 'vrije meningsuiting' toch vooral aan een redelijke uitwisseling van argumenten en niet aan een pandemonium waarin ieder zou zeggen of schrijven wat hem of haar toevallig te binnen zou schieten. Dat betekende dat ook de liberalen niet aarzelden om in te grijpen wanneer zij meenden dat fatsoensnormen waren overschreden, wanneer revolutionaire taal werd gebezigd of het koningshuis beledigd. In sommige gevallen leidde dat tot behoorlijke gevangenisstraffen.

Ten tweede wisten de katholieken en de protestanten in Nederland vanaf het einde van de negentiende eeuw veel terrein terug te winnen. Dat leidde ertoe dat de vrijheid van meningsuiting op allerlei manieren werd ingeperkt. Zo werden de film en de radio door de overheid onderworpen aan een strikte censuur. In 1932 werd er zelfs een wet tegen het vloeken aangenomen, opgesteld door de grootvader van de huidige minister van justitie, J. Donner. Alles wat maar als kwetsend, godslasterlijk, revolutionair en immoreel kon worden opgevat, werd geweerd uit de bioscoop, de televisie, de openbare leeszaal en andere publieke ruimten.

De gedachte dat de vrijheid van meningsuiting vrijwel onbeperkt is, dat je gewoon alles moet kunnen zeggen wat je wilt op de manier waarop je wilt, is van veel recenter datum. De culturele revolutie van de jaren zestig betekende ook in dit opzicht een keerpunt, zoals ook blijkt uit de vele mediarelletjes in die tijd relletjes die overigens ook gepaard gingen met hevige emoties en fysieke bedreigingen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden