Over de barrière heen van tijd en dood Wie heeft wie verraden in Ariel Dorfmans 'Konfidenz'?

Konfidenz, zijn onlangs verschenen roman, heeft de Chileen Ariel Dorfman (1942) heel wat hoofdbrekens gekost. Dat valt althans af te leiden uit het nawoord, waarin hij medewerkers, familieleden en vrienden bedankt voor hun steun: 'Allemaal hebben jullie (....

SANDER DE VAAN

Voor wie het boek gelezen heeft, zal Dorfmans ontboezeming uit het hart gegrepen zijn. Als de auteur er al moeite mee heeft gehad zijn eigen verhaal te duiden, dan hoeft de lezer zich allerminst te schamen voor de verwarring waaraan hij na de slotregel ten prooi valt.

Op het eerste gezicht heeft het verhaal niet veel om het lijf: Barbara, een jonge Duitse, reist aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog naar Parijs, waar haar vriend Martin architectuur studeert. Wanneer ze haar hotelkamer betreedt, wordt ze gebeld door een zekere Leon, die lid zegt te zijn van een Duitse communistische verzetsbeweging waartoe ook Martin zou behoren. Leon vertrouwt haar toe dat Martin in het geheim een training in Moskou volgt en dat hij zolang diens correspondentie met haar heeft waargenomen. Martin verkeert nu echter in gevaar. Volgens Leon is hij teruggeroepen naar Parijs omdat hij kritiek heeft geuit op de Sovjet-Unie. Zijn kameraden zouden zelfs overwegen hem terug te sturen naar nazi-Duitsland.

Tijdens hun urenlange gesprek bezweert Leon Barbara dat alleen zij Martin kunnen redden. Daar krijgen ze echter de kans niet toe: diezelfde dag nog worden ze gearresteerd op verdenking van spionage voor de nazi's. Leon, wiens ware naam Max blijkt te zijn, wordt teruggestuurd naar Duitsland. Barbara treft het beter, zij mag in Parijs blijven en vindt onderdak bij de vrouw van Max.

Een vrij eenvoudige plot dus, ware het niet dat één vraag onbeantwoord blijft: wie heeft hier wie verraden? Met speels genoegen voert Dorfman diverse verdachten op. Naast een mysterieuze infiltrant en een Franse inlichtingenofficier komen ook Max en Barbara zelf onder verdenking te staan.

Als het om geloofwaardigheid gaat heeft Max de slechtste kaarten. Tijdens zijn gesprek met Barbara komt hij met een absurd verhaal aanzetten: zij zou de vrouw van zijn dromen zijn, die hem vanaf zijn twaalfde met raad en daad heeft bijgestaan. Hoewel Barbara niet ongevoelig blijkt voor de toenaderingspogingen van Max, verwijst ze zijn relaas naar het rijk der fabelen.

Heeft Max Martin verraden en Barbara naar Parijs gelokt? Of speelt Barbara een slinks spel met Max en zijn kameraden? De attente lezer heeft zo zijn vermoedens, maar het motto van Bertold Brecht ('Het laatste woord is nog niet gezegd') op de titelpagina staat voorbarige conclusies in de weg.

Het zenuwslopende bestaan in de clandestiniteit is door Dorfman op verbluffende wijze vertolkt. Met zijn onopgesmukte proza en zijn rake dialogen weet hij een beklemmende sfeer te creëren. In een oorlogssituatie, suggereert Dorfman, is de grens tussen waarheid en leugen uitermate vaag. 'Waar is wat mensen willen geloven dat waar is', zegt een Franse officier nadat hij Max naar Duitsland heeft teruggestuurd. Dat Max, naar wiens drijfveren om in het verzet te gaan slechts gegist kan worden, een zekere dood tegemoet gaat, laat hem koud. Even later maakt hij zelfs de vrouw van Max het hof.

Ook in verhaaltechnisch opzicht is Konfidenz een interessant boek. Tussen de bedrijven door doet Dorfman in cursief gedrukte hoofdstukjes verslag van het ontstaansproces van zijn verhaal. Hij suggereert daarbij dat de lezer leest wat de auteur zojuist heeft gezien en gehoord. Groot is zijn verbazing wanneer hij halverwege het boek 'ontdekt' dat de gebeurtenissen zich in een ver verleden voltrekken en dat de hoofdrolspelers niet - zoals hij - Chileense ballingen zijn, maar Duitse verzetsmensen.

Aangezien Dorfman het doet voorkomen dat hij geen enkele greep op de gebeurtenissen heeft, raak je als lezer nog meer in de ban van zijn verhaal. Bij gebrek aan een alwetende, almachtige verteller is, als in het leven zelf, immers alles mogelijk.

Dat het verhaal zich in een ver verleden afspeelt, is daarbij niet van belang. Dorfman weet het mysterie zelfs te vergroten: 'Wie zegt dat Max, zoals ik hem nu hoor, over de barrière van de tijd en de dood en de taal heen, zich niet tot mij heeft gericht vanaf een tijdstip voor mijn geboorte, wie zegt dat hij niet heeft bestaan zoals wij ons hem hebben gedroomd?'

Ariel Dorfman: Konfidenz. Uit het Engels vertaald door Sjaak Commandeur. De Bezige Bij, ¿ 32,90.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden