Oui, monsieur

'Être et avoir' is in Frankrijk een van de best bezochte documentaires aller tijden. Ruim 1,5 miljoen Fransen zagen de strenge onderwijzer George Lopez voor zijn klas in de Auvergne....

Oui', antwoordt Jojo (4) meester Lopez.

'Quoi?', reageert de meester streng.

'Oui', antwoordt Jojo.

'Quoi?'

Dan pas heeft Jojo het door. 'Oui, monsieur', antwoordt hij netjes.

In de klas van George Lopez (55) in de Franse Auvergne, hartje platteland, wordt nog geluisterd naar de meester. De kinderen moeten eerst voor hun stoel staan, mogen dan pas gaan zitten. Wie door de les heen praat, krijgt een strenge blik. Autoritair maar liefdevol bestiert Lopez zijn klas van dertien kinderen in de leeftijd van 3 tot 11 jaar. La France profonde telt nog honderden van deze schooltjes met maar één klas.

De Franse documentairemaker Nicolas Philibert (Le Pays des Sourds, La Moindre des choses) filmde een jaar lang in het lokaal van Lopez, de zoon van een Spaanse immigrant. Hij maakte een 'kleine' documentaire, voor het grootste gedeelte observerend, zonder enig commentaar, in een langzaam tempo, van bijna een uur en drie kwartier. Een gerecht voor fijnproevers, leek het.

Maar de film, over een met hart en ziel aan zijn vak verbonden man op de rand van het pensioen, raakte een gevoelige snaar bij een groot publiek. Het werd een van de best bezochte documentaires aller tijden in Frankrijk. Tot nu toe hebben ruim 1,5 miljoen Fransen Être et avoir (Zijn en hebben) gezien, en de film draait nog steeds. In Cannes werd hij juichend ontvangen en eind vorig jaar won hij de European Film Award voor beste documentaire.

Toont het succes van Être et avoir een terugverlangen aan naar de tijd dat de meester nog de meester was, naar een tijd van vanzelfsprekend gezag? Bewijst het succes een hang naar de intimiteit van de kleine klas? Moet het opdoen van kennis, overgedragen door een alleswetende onderwijzer, weer voorop staan? Is Être et Avoir de documentaire evenknie van Le fabuleux destin d'Amélie Poulin, de speelfilm die Frankrijk en masse deed terugverlangen naar de goeie ouwe tijd?

In vakbladen werd naar aanleiding van de film gediscussieerd over de staat van het Franse onderwijs en over de aanpak van George Lopez. Oud-leerlingen betoonden hun meester eer in interviews. En recensenten over de hele wereld schreven bewonderend over de aanpak van zowel Lopez als Philibert. 'Je kunt je moeilijk een betere vorm van onderwijs voorstellen', schreef Variety.

'Dit zag je ook wel in Nederland. Vijftig jaar geleden', zegt directeur Jos de Leeuw van de Valentijnschool, een basisschool in Rotterdam-Delfshaven. Zijn school is een nagenoeg geheel 'zwarte' school in een overwegend allochtone wijk. Als het over scholen als deze gaat, gaat het over de multiculturele samenleving, over hoofddoekjes, over achterstanden en integratie. Koningin Beatrix keek hier vorig jaar haar ogen uit, getuige een foto aan de muur.

In een buurt die in geen enkel opzicht lijkt op de idyllische omgeving van de klas van meester Lopez, op een school die volgens sommigen model staat voor de ontwikkelingen in het onderwijs, kijken De Leeuw en schooladviseur Wim Put naar Être et avoir, om de vraag te beantwoorden of hij ook van belang kan zijn voor de discussie over het Nederlandse basisonderwijs. Enkele dagen later kijkt ook ex-schooldirecteur Inge Werneke naar de documentaire. Ze stapte vijf jaar geleden over van het onderwijs - waar ze erg van hield, maar dat ze ook zwaar vond - naar het bedrijfsleven.

Het oordeel van De Leeuw en Put over de aanpak van meester Lopez is hard: wat hij doet is vooral sturen en de kinderen laten zeggen wat hij wil. Put: 'Sturen op zichzelf is niet zo'n probleem, maar dit is extreem. Hij is soms meer programmeur dan dat hij de kinderen de kans biedt om zelf iets in te brengen.'

Werneke is milder: 'De film is aandoenlijk en mooi. Hij is een heel goede onderwijzer, pedagogisch-didactisch gezien werkt hij heel verantwoord. Wat me wel verbaasde is een zekere gelijkmatigheid bij hem en bij de kinderen. Er zijn weinig ups en downs. De sfeer is nogal vlak. Ik hou van iets meer variatie, net als in het echte leven.'

Volgens De Leeuw is Lopez te streng. 'Je ziet dat sommige van de kinderen eigenlijk angstig zijn. Dat jongetje Jojo komt naar binnen en je ziet hem even naar boven kijken, en daar staat die grote meester. Hij weet dat hij op zijn sodemieter krijgt omdat ie iets gedaan heeft wat niet mag. Hij is gewoon bang. Oké, gezag moet er zijn, maar dan wel natuurlijk gezag, geboren uit een samenspel tussen meester en kind. Als daar niet aan wordt voldaan, heeft de overdracht van kennis weinig kans van slagen.'

Wim Put: 'Deze leraar werkt eigenlijk op een eiland, hij kan zelf bepalen hoe hij het aanpakt. Hij is onderwijzer, directeur en inspecteur tegelijk. Het aardige van werken met meerdere collega's is dat je kunt overleggen over je methode. Als je het onderwijs wilt vernieuwen, en daar is toch duidelijk sprake van in Nederland, is dat een belangrijke impuls. Wat je hier ziet, staat daar echt haaks op. Als je kinderen wilt uitrusten voor deze samenleving, dan is het niet voldoende als je hun leert dat zes plus twee acht is. Dan moeten ze ook kunnen samenwerken, problemen kunnen oplossen met elkaar.'

Maar waar zit hem dan de aantrekkingskracht in van Être et avoir? Wat ziet het publiek in de film?

De Leeuw en Put kijken elkaar even aan. 'Misschien zijn ze niet tevreden met het huidige onderwijsstelsel, maar dat is iets anders dan dat de methode van monsieur Lopez een goede zou zijn', zegt De Leeuw. Put: 'Misschien vraagt het publiek zich af of het onderwijs beter kan, maar dit is niet de manier.'

Inge Werneke zegt het wel te kunnen begrijpen. 'Het straalt een ongelooflijke rust en harmonie uit. Er is wel een zekere weemoed naar vroeger tijden in te ontdekken, ook in zijn duidelijkheid over wat wel en niet mag. Hij kweekt bewust respect voor zijn gezag, maar wel op een heel affectieve manier.'

Deze meester, denkt Werneke, gaat elke middag naar huis met het idee: ik heb het goed gedaan. 'Wij hadden aan het eind van de dag vaak het gevoel dat we tekort waren geschoten. Als onderwijzer moet je een heleboel dingen tegelijk doen. Je moet de dag goed organiseren, er moet een goede sfeer zijn, iedereen moet aan bod kunnen komen en ze moeten allemaal kennis en vaardigheden opdoen. Als dat niet allemaal lukt, alleen al omdat je zoveel kinderen in de klas hebt, kan dat leiden tot frustraties. En er was te weinig geld. Voor handenarbeid hadden we onvoldoende materiaal en de wc's waren altijd vies.'

Vindt De Leeuw dat het basisonderwijs in Nederland genoeg middelen krijgt? 'Scholen met veel allochtonen, zoals de Valentijnschool, in ieder geval wel. Tenminste, als je als school de kansen grijpt. Daardoor kunnen we heel veel aandacht aan de kinderen besteden.'

De drukte in Nederlandse klassen vormt een schril contrast met de wereld van meneer Lopez en zijn kinderen. Ze bakken pannenkoeken met z'n allen, gaan sleetje rijden en houden een picknick. Regisseur Philibert laat niet na te tonen hoe mooi de streek is waarin de kinderen opgroeien. Het lijkt een ideale wereld.

Zouden De Leeuw en Werneke met hem willen ruilen? 'Absoluut niet', antwoordt De Leeuw onmiddellijk. 'Ik denk dat als je groep 8 hier naar laat kijken, ze zullen denken dat dit geen onderwijs is, maar vakantie.' Werneke: 'Ik denk dat het heel mooi is, maar ook dodelijk saai.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden