Oudste stadsgezicht van Nederland

De precieze datering van een nieuwe aanwinst van Breda's Museum zorgt voor een verrassing.

AMSTERDAM - In Breda's Museum hangt sinds gisteren het oudste bekende natuurgetrouwe stadsgezicht in de Nederlandse kunst. Het schilderij Christus en de Samaritaanse vrouw is tussen 1518 en 1520 gemaakt door een of enkele, vermoedelijk Antwerpse, kunstenaars.


Het schilderij hing volgens het museum jaren bij een adellijke Belgische familie aan de muur, zonder dat de bezitters weet hadden van de ouderdom of wisten welke stad het betrof. Toen zij het schilderij in 2012 voor onderzoek aanboden bij het Rijksbureau Kunsthistorische Documentatie dat vervolgens het Breda's Museum inlichtte, kwam de kunsthistorische waarde aan het licht.


Het schilderij is een fragment van het middenpaneel van een drieluik waarvan de overige delen verloren zijn gegaan. Het werk laat een stad zien in de overgang van de Middeleeuwen naar de vroegmoderne tijd.


De opmerkelijk precieze datering was mogelijk aan de hand van de nauwkeurig afgebeelde gebouwen. De middeleeuwse stadsmuur die enkele jaren later zou worden afgebroken staat nog overeind.


De Grote Kerk was omstreeks die tijd grotendeels klaar. Het kleine kapelletje dat naast de kerk is te zien, werd in 1518 voltooid. Maar de kooromgang die twee jaar later werd gebouwd, ontbreekt nog op het schilderij. 'De hoeveelheid details in dit panorama is werkelijk uniek', zegt museumdirecteur Jeroen Grosfeld.


De overgang tussen de twee tijdperken spreekt ook uit de religieuze context. In het schilderij wordt de dan in opkomst zijnde persoonlijke beleving van het geloof gemengd met oude vormen van devotie.


Vermoedelijk is het oorspronkelijke drieluik in Antwerpen gemaakt voor een kapel in de Grote Kerk. Het museum heeft ongeveer honderdduizend euro betaald voor het schilderij; de aankoop is mogelijk gemaakt door bijdragen van particuliere fondsen en de provincie Noord-Brabant.


De aanspraak op het oudste stadsgezicht is enigszins omstreden. Gezicht op de rede van Zierikzee, dat hangt in het Stadhuismuseum van Zierikzee, wordt eveneens begin 16de eeuw gedateerd. Sommige experts zeggen dat het schilderij in 1506 door een anonieme kunstenaar is gemaakt omdat het afgebeelde tafereel, het uitvaren van de vloot van Filips de Schone, in dat jaar plaatsvond.


Volgens onderzoek naar de afgebeelde scheepstypen en vlaggen moet het schilderij echter omstreeks 1530 worden gedateerd.


Christus en de Samaritaanse vrouw is vanaf morgen toegankelijk voor het publiek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.