Ouderen

Deze week hoorde ik dat alweer een familielid van mij aan Alzheimer lijdt. Weliswaar is de erfelijke component van deze aandoening niet heel overtuigend aangetoond, maar je hoeft toch geen echte hypochonder te zijn om bij dergelijke berichten over je familie een heel klein beetje ongerust te worden....

BRAM BUUNK

Gelukkig heeft bij mij de beroepsdeformatie niet al te hard toegeslagen, en zijn bij mij allerlei psychologische mechanismen om bedreigingen aan te pakken nog rudimentair aanwezig. Ik geef toe, ik ken in mijn directe omgeving mensen die veel beter dan ik elk onheil op een werkelijk bewonderenswaardige manier weten weg te redeneren. Die zijn bij wijze van spreken in staat het verlies van een been nog draaglijk te maken door te zeggen dat ze tenminste nog een been over hebben.

Maar met enige moeite ben ook ik nog wel in staat het cognitieve mechanisme van de zogenoemde counterfactual in werking te stellen. Deze in mooi Nederlands tegenfeitelijke denktruc komt erop neer dat je jezelf voorhoudt dat het allemaal nog veel erger had kunnen zijn.

Want misschien is er iets nog erger dan feitelijke dementie, namelijk dat je op hogere leeftijd psychologisch dement wordt verklaard, en het slachtoffer wordt van de neerbuigende en quasi-welwillende houding waarmee oude mensen vaak tegemoet worden getreden. 'Ach, moet je eens zien, wat schattig zo'n oudje, die nog dagelijks een borrel drinkt, en zich zelfs nog wel eens aan een dansje waagt.'

Ik word altijd een beetje cynisch van de hausse die met name in de Verenigde Staten is ontstaan in het opsporen en bestrijden van allerlei kwalijke ismes. Vooral omdat nogal wat sociaal-psychologen hierbij het voortouw hebben genomen en daarbij in een politiek correcte blindheid de ogen gesloten hebben voor de werkelijke achtergronden van oordelen over allerlei groepen.

Dus laten we niet uitsluiten dat heel oude mensen echt een beetje infantiliseren. Misschien is dat zelfs een door de evolutie bevoordeelde strategie om het medeleven en de zorg van jongere mensen op te wekken. Want van je bijdrage aan de groep moest je het op hoge leeftijd natuurlijk niet meer hebben.

Maar een dergelijk mechanisme hebben de welvarender wordende ouderen steeds minder nodig. Vandaar dat we ageism hard moeten bestrijden, en vooral de betuttelende manier waarop ouderen vaak worden bejegend worden ('opaatje ook een kopje thee?'). Het lijkt wel of de inwendige computer van de meeste mensen al vóór de 100 de teller weer op nul zet, en ervan uitgaat dat je mensen op hogere leeftijd als baby's moet behandelen.

Nu weet ik ook wel uit tal van sociaal-psychologische onderzoeken dat het geven van stereotypen doorbrekende informatie vaak nauwelijks helpt. Maar laat ik toch eens een voorbeeld noemen uit recent onderzoek bij ouderen, dat laat zien dat zij in psychologisch opzicht gewone mensen zijn. Veel van het gedrag van ouderen is geen effect van de leeftijd op zich, maar van de vaak onbewuste schatting van het aantal jaren dat men nog voor zich heeft.

Wanneer je mensen bijvoorbeeld vraagt naar hun sociale voorkeur als ze plotseling nog twintig jaar meer te leven zouden hebben, gedragen ouderen zich net als jongeren, en kiezen ze ervoor veel tijd door te brengen met nieuwe sociale contacten.

Soms droom ik wel eens dat ik als niet door hersenplak aangetaste, vitale negentigjarige een actiegroep leidt bestaande uit voormalige carrièremakers, die zwaaiend met vlaggen waarop ze trots hun curriculum vitae hebben samengevat, mentaal de vloer aanvegen met al die jonge blagen die vertederd en neerbuigend op hen reageren.

Het is in ieder geval goed dat elke volwassene zijn verworvenheden schriftelijk bijhoudt. Want uit allerlei geheugenonderzoek blijkt wat Amerikanen aanduiden als The Bump: ouderen herinneren zich het best dingen die hen net zijn overkomen en dingen uit de tijd dat ze tussen de tien en dertig jaar oud waren. Daartussen is er een flink gat in het geheugen. Wat dat betreft zou je gerust een paar decennia kunnen overslaan, als je je er later toch niets van herinnert. Maar om de acties goed te kunnen voeren, hebben we die informatie hard nodig. Ik reken op uw aller medewerking.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden