Oudere die dood wil zal vaker stoppen met eten en drinken

Ouderen die 'klaar zijn met leven' zullen steeds vaker hun leven beëindigen door te stoppen met eten en drinken. Dat verwacht artsenorganisatie KNMG. Zij stellen dat dit mogelijk is voor iedereen boven de zestig, ook als mensen in goede conditie verkeren en niet levensbedreigend ziek zijn. Maar critici waarschuwen voor mensonterende toestanden.

Beeld Rein Janssen

Artsen staan vaak huiverig tegenover euthanasie voor oudere patiënten die vinden dat ze 'klaar zijn met leven'. Daarop besluiten sommige patiënten het zelf te doen en bewust af te zien van voedsel en drinken.

De KNMG bracht recent een rapport uit met adviezen hierover voor artsen en verpleegkundigen. De organisatie, die diverse hoogleraren en artsen op het gebied van palliatieve zorg en ouderenzorg raadpleegde, verwacht dat het gebruik van deze methode toe zal nemen vanwege de vergrijzing en de groeiende behoefte aan zelfbeschikking. Volgens schattingen gebeurt het tussen de 600 en 2800 keer per jaar, ook bij terminaal zieke patiënten.

Naar stoppen met eten en drinken is weinig onderzoek gedaan. Critici vrezen dat artsen hier veel te gemakkelijk naar zullen verwijzen om de - steeds complexere - euthanasiegevallen te ontwijken. Ze stellen dat dit geregeld uitloopt op een lijdensweg.

Lees ook

Het verhaal van Greet laat zien hoe lastig het is om te stoppen met eten en drinken en hoe belangrijk afspraken met de huisarts zijn.

Nare manier om dood te gaan

'Dit is een heel nare manier om dood te gaan als je gezond bent', zegt longarts Petra de Jong, recent afgetreden directeur van de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE). 'Mensen liggen soms te gillen om water. Soms gaat het goed, maar we horen ook afgrijselijke verhalen. Mensen hebben pijnen, krampen, raken verward. Wij noemen dit de zoek-het-maar-uit-euthanasie. In onze moderne samenleving met alle technieken, is dit een barbaarse, middeleeuwse methode. '

'Wij merken steeds vaker dat artsen bij een euthanasieverzoek tegen een patiënt zeggen: u kunt het ook zelf doen hoor', zegt ze namens de NVVE. 'Maar je kunt mensen niet zo het bos in sturen. Wij vinden dat je dit alleen moet doen als mensen heel oud en heel erg verzwakt zijn.'

Maar de KNMG ziet dat anders. 'Onze indruk is dat stoppen met eten en drinken over het algemeen goed te doen is', zegt internist-oncoloog Alexander de Graeff, voorzitter van de commissie die het rapport opstelde. 'Ik hoor niet vaak dat dit fout gaat. Als de arts dit goed begeleidt, kan dit zonder ondraaglijke pijn en dorst. De dorst staat meestal niet op de voorgrond.'

Artsen in Nederland mogen in principe iedereen begeleiden die hiertoe besluit. Het vergt geen ingewikkelde procedures en toetsing door een tweede arts, zoals bij euthanasie wel nodig is; het is normaal medisch handelen.

Twee vormen

De KNMG zegt dat de methode niet moet worden beschouwd als zelfdoding, maar dat het vergelijkbaar is met patiënten die een behandeling weigeren. De organisatie wil geen oordeel vellen over de vraag of dit een goede weg is, maar zegt wel dat artsen verplicht zijn hierbij medische zorg te verlenen. Bij gewetensbezwaren moeten ze helpen een andere arts te zoeken.

Verpleeghuisarts Bert Keizer ziet geregeld patiënten stoppen met eten en drinken. 'Je hebt twee vormen', zegt hij. 'De spontane en de geplande. De spontane gebeurt aan het eind van het leven, als mensen geen trek en geen dorst meer hebben. Dat wordt ingegeven door de fysiologie van het lichaam. In dat geval zie je weinig problemen.

'Maar de geplande vorm is anders. Als mensen dit doen en ze zijn verder niet ongeneeslijk ziek, dan ga je een ongewis traject in. Dan zie je soms dat er een delier optreedt, een verwarde toestand waarin mensen ineens om water gaan roepen. Dat is heel lastig. Ik zeg altijd: als iemand dit twee dagen volhoudt, dan heeft hij bewezen dat hij het wil. Als arts moet je dan bereid zijn iemand palliatief te sederen (in slaap te brengen, red.). Maar de ene dokter is daar strenger in dan de andere. De kennis hierover is nog onvoldoende. Dokters zijn er onwennig en onzeker over. En dan kan het mis gaan.'

Het overlijden duurt gemiddeld 13 dagen. De helft van de patiënten blijkt eerst een euthanasieverzoek te hebben gedaan, dat niet is ingewilligd.

Greet overleed nadat ze stopte met eten en drinken. Beeld Familiefoto.

Geen goede pijnbestrijding

Dat verstoort de verhoudingen soms in ernstige mate, aldus de NVVE. 'Een patiënt denkt: ok, dan doe ik het zelf wel', zegt De Jong. 'Maar dan krijg je dus een situatie waarin de patiënt boos is en de dokter zich in een proces gedwongen voelt waar hij helemaal niet in had willen komen. Dat leidt vaak niet tot goede zorg. Artsen geven geen goede pijnbestrijding of beginnen te laat met het in slaap brengen van een patiënt.'

De KNMG zegt dat dit juist de reden is dat het advies is uitgebracht. De Graeff wil niet zeggen dat de methode altijd probleemloos verloopt. 'Het is net als met een normaal sterfproces. Dat kan ook zwaar en moeilijk zijn. Het is een illusie dat sterven altijd makkelijk gaat. Als dit een weloverwogen beslissing is, dan is het goed dat mensen zelf die keuze kunnen maken.'

Psychiater Boudewijn Chabot, die de methode onderzocht voor zijn proefschrift, zegt tijdens presentaties te merken dat jonge artsen geïnteresseerd zijn. 'Bij artsen gaan de ogen open. Zij zien dat dit een van de alternatieven is voor euthanasie en denken: o, dit kan dus ook?'

Zelf de regie in handen nemen

Soms vinden artsen het moeilijk dat een patiënt hiermee zelf de regie in handen neemt, zegt hij. 'Een grote groep artsen vindt dat patiënten dit niet zelf horen te bepalen. Dan krijg je dus moeizame gesprekken. De arts moet goed zijn morele grenzen trekken. Hij moet zeggen: als u toch dood wilt, dan kan ik u verzorgen. Dat hoeft niet ingewikkeld te zijn.

Hij waarschuwt dat het bij mensen onder de zestig wel problematisch verloopt. 'Als je dit bij jongere mensen doet, is dat rampzalig. De hang naar het leven is zo sterk, dat mensen in hun slaap nog naar de kraan lopen.'

Artsen krijgen in Nederland steeds vaker te maken met ingewikkelde euthanasievraagstukken. 'Maar ze houden nu ook de sleutel van de medicijnkast weg voor mensen om hun eigen regie te voeren', zegt De Jong van de NVVE. 'Help dan mee om de laatste-wil-pil te ontwikkelen.'

Dit weekend in Vonk: Ouderen die 'klaar zijn met leven', maar te gezond voor euthanasie kunnen hun toevlucht nemen tot stoppen met eten en drinken. Het verhaal van Greet laat zien hoe lastig dat is en hoe belangrijk afspraken met de huisarts zijn.

Wat moet Greet geleden hebben

Lees hier het uitgebreide verhaal van Maud Effting over ouderen die 'klaar zijn met leven' en daarop besluiten te stoppen met eten en drinken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden