*Oude wijn in oude zakken

Het winterseizoen staat bij de publieke omroep dit jaar in het teken van herhalingen en horizontale programmering. De zendercoördinatoren ontpoppen zich als angstige rekenaars....

Natte avonden. Knapperend vuur. Hartverwarmende televisie. De winter is het jaargetijde waarin de televisie tot bloei komt. Zodra de temperatuur daalt en de wind opsteekt, lokken de omroepen. Winter betekent: andere talkshows, vers drama, oorspronkelijke formules. Niet voor niets zijn in de herinnering de mooiste televisie-avonden altijd winteravonden.

Tijdens Swiebertje sneeuwde het altijd. Floris was onverslaanbaar als buiten de storm gierde. Hét middel tegen de snotneus was Eén van de acht. En zonder oliebollen geen Wim Kan, Freek de Jonge of Youp van 't Hek.

Those were the days. Dit jaar deelde Van 't Hek zijn plaagstoten al op pakjesavond uit, en die koerswijziging heeft niets te maken met experimenteerdrift bij de zendgemachtigden. De VARA herhaalde Van 't Heks oudejaarsavondconference 1995 op 5 december 1996.

De herhaling, tot voor kort het kenmerk van de Hilversumse zomerslaap, is de winter aan het veroveren. Er gaat geen televisie-avond voorbij of er wordt oude koek geserveerd. Op zondagavond herhaalt de KRO Plantage Allee. De TROS viert op datzelfde moment op Nederland 2 'een feest der herkenning' met 'de complete herhaling' van Medisch Centrum West. De AVRO schrikt er niet voor terug in prime-time oude Glamourland-uitzendingen voor te schotelen. En ook America's funniest home video's zijn weer eens van de plank gehaald.

De herhalingsgolf doet zich voor op een moment dat de publieke omroep zich voor het eerst in zijn bestaan genoodzaakt ziet financieel pas op de plaats te maken - de begroting over 1996 vertoonde geen groei. Bovendien werd dit jaar duidelijk dat bezuinigingen in de komende jaren onvermijdelijk zijn door de dramatisch dalende STER-inkomsten. De prognose van vier- à vijfhonderd miljoen gulden aan STER-gelden moest drastisch worden bijgesteld. De teller bleef dit jaar staan op 340 miljoen.

Die tegenvaller noodt blijkbaar tot risicomijdende programmering en risicomijdende programmering herbergt een ode aan de herhaling. Dat heeft de gang van zaken bij de commerciële zenders de kijker geleerd. Zij lijden verlies én herhalen. RTL 4, de grootste commerciële zender, maakt nog maar een fractie van de winst van weleer. De kosten worden scherp in de gaten gehouden. De kijker wordt getrakteerd op herhalingen van Miniplaybackshow, Vrienden voor het leven, Vrouwenvleugel en De Sylvia Millecam Show.

Een vergaarbak is het zwalkende RTL 5. Alleen al op de zondagavond komt die zender zonder enige gêne over de brug met oudjes als De beste Ischa's, TV Woon magazine, De gouden koets, Love Street en Twilight zone. En ook door de week wordt de herhaling (Tropical heat, Ik ben Joep Meloen, Denktank) zodanig gekoesterd dat RTL 5 aardig in de buurt komt van concurrent TV10 - een speciaal op herhalingen gerichte zender.

Programma's als nieuw presenteren, die bij nader inzien niet meer zijn dan heruitvindingen, komt bij publieke én commerciële zenders voor. De VARA bedacht voor de zaterdagavond De show van je leven, waarin een bekende Nederlander in het zonnetje wordt gezet. De formule van het als glamourachtig bedoelde programma van Astrid Joosten leunt zwaar op het vroegere AVRO-succes In de hoofdrol.

Als pièce de op dramagebied serveerde de NCRV de megaproductie In naam der Koningin uit. In opzet en uitvoering leek die serie vooral bedoeld om de snelheid van tv-drama uit de jaren zeventig te imiteren. In naam der Koningin was een vleugje Klaverweide, een snufje De fabriek, gecombineerd met de dynamiek van het testbeeld. Een ander voorbeeld van gebrek aan creativiteit is het initiatief van de NCRV om Joop Doderer weer eens iets komisch te laten doen; wie Joop & Gaston per ongeluk aanzet, denkt te maken te hebben met alweer een geslaagde parodie van Arjan Ederveen - vandaag in 30 minuten: Van oude mensen en dingen die voorbijgaan.

Bij de commerciëlen is de hang naar gouwe ouwe programma's eveneens groot. Tineke live, de talkshow van Tineke de Nooy, bleek een kopie te zijn van het programma dat zij jarenlang op de zaterdagmiddag bij Veronica aan elkaar praatte. En omdat Het Spijt me het zo goed doet, bedacht Joop van den Ende de overtreffende trap van deze tranentrekker: Ik mis je zo.

Horizontale programmering is een ander toverwoord uit het rode boekje van de zenderindelers. Het publiek moet vooral niet worden verrast. De commerciëlen begonnen ermee, en de publieke omroepen volgen: elk deel van de avond wordt van een profiel voorzien. De middag is voor kletspraatjes (Jos Brink doet het op Nederland 1, Viola Holt of Myrna Goossen keuvelen op RTL 4).

Tussen zes en acht wordt er een spelletje gespeeld. Judith de Bruijn presenteert de kennisquiz Get the picture op Nederland 1, François Boulangé doet zijn woordspel Lingo om zeven uur, en dat is exact hetzelfde tijdstip waarop Hans van der Togt zijn kandidaten dolt in Rad van fortuin. Daarna is tijd voor amusement en drama. Kunst- en documentaireliefhebbers moeten nog even opblijven.

De groei van het aantal zenders, de concurrentie - ze hebben het televisie-aanbod geen goed gedaan. De televisie, bron van vermaak, informatie en nieuws, verwordt tot het domein van rekenaars en schralen van geest. In een poging 'ankerpunten voor de kijkers' te creëren leunen de omroepen meer dan ooit op bekende ideeën en vertrouwde coryfeeën. Wil de TROS een talkshow op de maandagavond? Dan wordt dierenvriend Martin Gaus gevraagd zijn natte neuzen thuis te laten om in de studio in de huid van talkshowhost te kruipen, een rol die hem nooit zal passen.

Negen Nederlandstalige zenders. Negenmaal een polonaise van dezelfde ideetjes en formuletjes. In plaats van een venster op de wereld is de televisie een zichzelf herhalende, angstig naar de buren loerende huisgenoot.

Maar wie zapt, weet dat het najaar ook een programma opleverde dat wel opzien baarde. Veldpost, waarvan op eerste kerstdag de laatste aflevering werd uitgezonden, bewees dat uit de ingrediënten van Catherine, Het spijt me en Rondom tien een bruisende cocktail valt te destilleren. Veldpost bracht de sociale en geestelijke armoede in Nederland in kaart zonder ironie, zonder verwijten. In plaats van vertrouwde gezichten en voorgeprogrammeerde glimlachen zetten doffe oogopslagen de toon - je zou het er koud van krijgen.

Fokke Obbema

Ronald Ockhuysen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden