Oude politiek spint garen bij thema's FPÖ en LPF

WAT DE overeenkomst is tussen tussen Oostenrijk en Nederland? Het geflirt met rechts-populisten was hevig maar bleek kortstondig. Hier eindigt het verhaal niet....

Marjon Bolwijn

Europa werd in september 2000 opgeschrikt door de grote winst van de rechts-populistische partij FP & Ouml; van Jörg Haider. Een halt toeroepen aan de immigratie en afkeer van de gevestigde politieke partijen waren belangrijke thema's waarmee Haider een ongekende verkiezingszege wist te boeken. De partij van de omstreden leider ging regeren, met de christen-democraten (ÖVP, en de EU-landen legden Oostenrijk diplomatieke sancties op .

Europa werd in mei 2002 wederom opgeschrikt, ditmaal door een heuse politieke moord in Nederland. De populistische politicus Pim Fortuyn werd kort voor de verkiezingen doodgeschoten. Zijn partij de LPF kwam ondanks of dankzij de moord als grote winnaar uit de bus. Een halt toeroepen aan de immigratie en afkeer van de gevestigde 'paarse' politieke partijen waren belangrijke thema's waarmee de LPF uit het niets de tweede partij van het land werd. De partij van de vermoorde leider ging regeren, met de christen-democraten en liberalen. In de rest van Europa kraaide er geen haan naar.

Het Oostenrijkse en Nederlandse avontuur met de rechts-populisten in de regering werd voortijdig afgebroken, in beide gevallen als gevolg van interne strubbelingen in de eigen partij. De LPF raakte tot in de ministerraad verstrikt in een machtsstrijd na het verlies van haar leider. De FP & Ouml; raakte intern verdeeld doordat haar leider de ministers in het kabinet in problemen bracht met omstreden bezoeken aan Saddam Hussein en kritiek op het regeringsbeleid. Hij eiste zijn verloren positie als partijleider weer op en toen was het gedaan met de eenheid in de partij èn uiteindelijk het voortbestaan van de regering.

Oostenrijk bleef Nederland voorgaan in het verloop van de politieke thriller. In de zomer viel de regering in Wenen, Den Haag volgde in het najaar. Daar stonden de LPF en de FP & Ouml;: geen leider meer, geen macht meer. In november leed de FP & Ouml; groot verlies bij de verkiezingen. Afgelopen week overkwam de LPF hetzelfde. Beide partijen waren de verkiezingsstrijd ingegaan onder aanvoering van een nieuwe leider, die over nog geen fractie van het charisma en de overtuigingskracht van hun succesvolle voorgangers beschikte.

Wat de ontwikkelingen in Oostenrijk en Nederland hebben duidelijk gemaakt, is dat niet het buitensluiten, zoals bijvoorbeeld in België gebeurt met het Vlaams Blok, maar het inkapselen in het centrum van de macht rechts-radicale partijen uiteindelijk een kop kleiner heeft gemaakt. Maar dat is niet te danken geweest aan een geniale, met sterke argumenten opgetuigde oppositie van de 'oude' partijen. De zelfdestructieve toeren van LPF en FP & Ouml; hebben uiteindelijk hun werk gedaan.

Een roerige periode van polarisatie is in beide landen geëindigd met een terugkeer naar de oude politieke verhoudingen. De kiezers stemden weer massaal op de vertrouwde partijen en bekende coalities kunnen weer worden gesmeed. Ook in Oostenrijk zijn de christen-democraten de grootste partij geworden.

Een regering heeft het land twee maanden later echter nog steeds niet. Koudwatervrees belet de christen-democraten en socialisten tot nu toe weer met elkaar in zee te gaan. De klap die Haider in 2000 heeft uitgedeeld dreunt nog na.

De verkiezingsuitslagen in Oostenrijk en in Nederland hebben aangetoond dat het rechts-populisme in deze landen geen grote, bestendige factor van betekenis is gebleken in de politiek. Het is voor de 'gevestigde' politieke partijen echter nog te vroeg om opgelucht adem te halen. De vraag is namelijk of partijen als de FP & Ouml; en de LPF definitief tot de marge zijn veroordeeld.

Het is niet ondenkbaar dat bij het verschijnen van een nieuwe Fortuyn of Haider op het politieke toneel de groep kiezers, die de LPF en FP & Ouml; groot hebben gemaakt, weer massaal in beweging komt. De immigratie- en integratieproblematiek zijn immers voorlopig niet uit de wereld. De voedingsbodem voor rechts-radicale partijen in met name oude wijken in grote en middelgrote steden blijft daardoor bestaan.

Uit de verkiezingscampagnes van alle partijen, van links tot rechts, is gebleken dat de thema's van de rechts-populisten de boventoon voerden: immigratie, integratie en veiligheid. De LPF- en FP & Ouml;-kiezers - goed beschouwd een grote minderheid van de bevolking - hebben in feite de agenda bepaald van de politiek en lijken dat voorlopig nog te blijven doen, omdat de oude partijen hun heroverde stemmen willen behouden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden