Oude paleisjes dommelen weg

Fantasierijke houten kastelen en futuristische Sovjetarchitectuur. Hoewel sommige panden wat krakkemikkig ogen, staat de Letse badplaats Jurmala er nog steeds vol mee. De gebouwen herinneren aan de mooie, maar ook bloedige geschiedenis.

Van de Russen zal Jurmala wel nooit meer afkomen. Hun taal zingt door de straten, zij waait over de kwartswitte stranden en gonst door de restaurants waarvoor hun Audi's en BMW's zijn geparkeerd op de stoep. 'Maar kijk eens', zegt een Letse winkelier, wijzend op de nummerborden, 'het zijn Letse huurauto's. Wij verdienen nu aan de Russen! Bovendien zijn ze snel weer weg.'


De Russen zijn in Jurmala voor het jaarlijkse muziekfestival New Wave, een onbedoeld veelzeggende naam. De winkelier verwoordt de dubbelhartigheid waarmee de voormalige 'kameraden' worden verwelkomd in de oude Letse badplaats. Trots waait de Letse vlag naast de sterrencirkel van de Europese Unie aan enkele van de mooie houten zomerhuizen. 'Maar zonder de Russen waren die huizen allang weggerot', zegt Dzintia Freimane (58) en ze steekt daarbij een bitse vinger in de lucht.


Ze herinnert zich de zomers uit haar kinderjaren. 'Uit de hele Sovjet-Unie kwamen ze naar Jurmala om vakantie te vieren. Je had Sotchi en Jalta aan de Zwarte Zee, maar Jurmala was van alle badplaatsen de mooiste.'


Je hoeft bij Dzintia niet aan te dringen voor een nostalgische litanie. In de Sovjettijd was Jurmala aan het werk, in het toerisme, in de fabrieken en op zee. Maar nu? De visfabriek: verdwenen. De papierfabriek: opgedoekt. En het toerisme: ach, het loopt wel, maar het is niets vergeleken met de zomers dat het wemelde van de pioniertjes, de gestaalde kaders en arbeiders-van-de-maand die op staatskosten kwamen uitrusten aan Jurmala's stranden en in de sanatoria.


Dat diezelfde Russen tienduizenden Letten deporteerden of om het leven brachten na de Tweede Wereldoorlog is Dzintia even vergeten. Dat er twintig jaar geleden, toen Letland zijn onafhankelijkheid kreeg, geen sinaasappel meer te koop was, en dat de zeep en de suiker op de bon waren, lijkt haar ontschoten.


Badplaatsen zijn net als hoofdsteden bij uitstek geschikt om te laten zien wie de macht heeft, en het geld. In Jurmala zijn de schokken van de geschiedenis zelfs zichtbaar op het strand. Onder een hemel met bloemkoolwolken speelt een groepje jongeren volleybal voor het Baltic Beach Hotel. Als een gestrand cruiseschip ligt het reusachtige hotel in de duinen, een staaltje van de futuristische Sovjetarchitectuur die in de jaren zeventig in zwang was.


Kosmonautenstrand

Het verhaal gaat dat de Sovjetleiders Chroesjtsjov en Brezjnev hier in zwembroek te water gingen. Het gewone volk kreeg hen natuurlijk niet te zien. Elke vakbond had zijn eigen vakantiecomplex in Jurmala, het strand was verkaveld naar de sectoren van de arbeidsorganisatie. De ouderen weten nog: daar zaten de kosmonauten, verderop was het architectenhuis en elk ministerie had zijn eigen sanatorium. In het schrijvershuis keek Konstantin Paustovski uit over de Golf van Riga, terwijl hij werkte aan zijn memoires.


Het socialistische betongrijs van het grote hotel is nu wit geschilderd en voor de rode ster zijn vijf hotelsterren in de plaats gekomen. Op het strand ervoor zitten families in plukjes bijeen. Een vader vist een blikje koud bier uit een koeltas, terwijl moeder en oma ijs eten, oog houdend op de kleintjes die poedelen aan de vloedlijn. De westerse dwang van bikinikuurtjes en andere afslankdiëten is hier zichtbaar afwezig; de strandstoelen zijn van stevig materiaal.


Vrijwel naast het hotel begint een andere strandgeschiedenis, de Letse. Elegante torentjes van badhuizen en zomervilla's steken door het groen van de pijnbomen. De Duits-Baltische baronnen die hier eeuwenlang de belangrijkste grondbezitters waren en rijke kooplieden uit de nabije hoofdstad Riga bouwden hun zomerhuizen rond het vorige fin de siècle bij voorkeur in Jurmala. Dromerige huizen met pilaartjes, uitgezaagde sierranden, balkons, erkers en veranda's voor lange lome zomerdagen. Sommige staan er smartelijk vervallen bij in verwilderde tuinen. In een ervan is een tijdelijk strandpaviljoen ingericht waar hippe jongeren loungen met cocktails uit een tropenbrochure.


De rijkdom die in Riga een stenen gezicht kreeg in fantasierijke jugendstilhuizen werd hier vormgegeven in hout. Jurmala bloeide toen Letland tussen de Wereldoorlogen een periode kende van onafhankelijkheid. 'Daarom zie je hier ook recentere bouwstijlen', zegt stadsgids Anita Borze als we een stenen villa passeren met de vloeiende contouren van het Nieuwe Bouwen.


Met Inta Baumane, directrice van Jurmala's stadsmuseum, rijden we evenwijdig aan de kust door de brede eiken- en lindenlanen achter de duinen. Jurmala is een 30 kilometer lange keten van aan elkaar geklonken, voormalige vissersdorpen in de beschutting van oude bossen. Al aan het einde van de 18de eeuw arriveerden de eerste badgasten en verhuurden de vissers kamers. Al gauw begonnen de bezoekers hun eigen huizen te bouwen, elke groep in zijn eigen wijk. De tsaristische aristocraten en de Baltisch-Duitse landadel gingen niet wonen naast de opgeklommen Letten, hun voormalige lijfeigenen.


In welk stadsdeel ook, er staan oude houten paleisjes weg te dommelen in de schaduw van de pijnbomen. Honderden, duizenden zelfs, duizelingwekkend veel - van eenvoudige burgermanswoningen tot fantasiekastelen. We passeren een Pippi Langkousachtige villa met gietijzeren versieringen en weelderige veranda's, daarna een Doornroosjekasteel met kantelen en een achthoekige toren. Op oude foto's in het stadsmuseum zijn de badkoetsjes te zien waarmee de bewoners van weleer een zeebad namen.


In een zo'n kasteel kunnen we binnenkijken. Het huis uit 1883 van de Letse aannemer Morberg is vijf jaar geleden gerestaureerd tot museum. Een eclectisch geval: van buiten middeleeuwen, van binnen een mengelmoes die naar jugendstil neigt. In de tuin staat een nagebouwde klassieke ruïne, toppunt van 19de eeuwse romantiek.


Spookhuis

Het huis heeft een merkwaardige aanbouw: een rechttoe-rechtaan Sovjetblok zoals je wel meer ziet in Jurmala. 'Een hostel uit de Sovjettijd', verklaart Anita. 'In het huis zelf waren de administratie en de bibliotheek van het Maxim Gorki-sanatorium gevestigd.' Dus dat bedoelde Dzintia Freimane toen ze zei dat het behoud van de huizen te danken was aan de Sovjet-Russen.


Het is helaas maar de halve werkelijkheid. Wat de Russen niet gebruikten, lieten ze verkommeren. Veel van Jurmala's huizen hebben moeite overeind te blijven. Hun verveloze ramen en deuren zijn dichtgespijkerd en kreunen in de wind. In de halfschemer onder de bomen krijgen ze de naargeestige uitstraling van het spookhuis in Hitchcocks film Psycho. Nadat het kapitalisme in de jaren negentig voet aan de grond had gekregen en de restauratie eenmaal op gang was gekomen sloeg de crisis genadeloos toe. Letland, de Baltische tijger, werd hard geraakt en heeft een van de hoogste werkloosheidspercentages van Europa.


Liggen hier geen kansen voor de nieuwe Russische golf? De new wave van nieuwe rijken en de superrijken die de 19de eeuwse huizen in kuuroorden als Karlsbad en Marienbad in Tsjechië en het Duitse Baden-Baden massaal opkopen? 'Ze hebben een andere, pompeuzere smaak', verzucht Inta Baumane. 'Ze willen geen houten huizen. Dat geeft geen status.'


Een van de Sovjetsanatoria is omgebouwd tot een modern wellnesscentrum. Een paar jonge vrouwen trippelen naar binnen, zonnebrillen in het haar. Ze negeren de sauna's en heilbaden waar oudere, dampende Letten zich insmeren met handenvol zout. De ernst en de kracht waarmee die hun ritueel uitvoeren, verraadt een onwrikbare kuurtraditie. De vrouwen lopen rechtstreeks naar het zwembad. Daar dobberen de leden van een Russisch popgroepje rondom de poolbar.


Op zaterdagavond, als de zon rood wegzakt in de Golf van Riga, hebben enkele cafés in de hoofdstraat karaoke-avond. Letse popmuziek wordt afgewisseld met nostalgisch klinkende liederen waarbij meisjes in Letse klederdracht over het tv-scherm dansen. Maar even makkelijk zingen de jongeren mee als er plaatjes verschijnen van Sint Petersburg en de teksten veranderen in Russisch. Een Letse jongeman vertaalt: 'Rusland, Rusland, wat heb je me gebracht.'


Pavlov mocht blijven. Zijn borstbeeld staat aan de rand van een groot park dat betere tijden heeft gekend. Lenin en Stalin moesten het veld ruimen, zodat de Russische fysioloog nu eenzaam uitkijkt over de lanen, grachtjes en bossen waar geen mens te bekennen valt. Achter hem de afbladderende muren van een verlaten kuurhuis.


Kemeri, 6 kilometer van de kust, was Jurmala's belangrijkste locatie voor een therapeutische behandeling of een kuurvakantie. Meer dan dertig zwavelhoudende bronnen telt het voormalige moeras dat rijkelijk voorzag in turf waaraan geneeskrachtige eigenschappen werden toegeschreven. Op oude zwart-witfoto's is te zien hoe een legertje arbeiders de turf in karren schept voor vervoer naar de sanatoria. Nog altijd kunnen bezoekers van het park een lichte zwavelgeur opsnuiven.


Tsaar Nicolaas I liet in 1838 het eerste badhuis bouwen in Kemeri. In 1912 werd een directe spoorverbinding aangelegd van Moskou naar het kuuroord en er kwam een elektrische tram naar het strand. De plaats kreeg dans- en muziekhallen, een theater en een bibliotheek.


Centraal in het park staat een reusachtig wit hotel uit 1936. Het neoklassieke gevaarte werd jaren geleden aan zijn lot overgelaten, totdat een Europees consortium het opkocht in een poging hotel en park nieuw leven in te blazen, maar na tien jaar ligt de renovatie vrijwel stil. Op een enkele fietser na is het park verlaten. Niet ver van het plantsoen zijn boven de bomen de skeletten te zien van voormalige Sovjetflats.


De wandelpaden onder de loofbomen voeren langs priëlen en romantische paviljoens waar orkestjes speelden voor de langskuierende elite. Een van de prieeltjes is gebouwd over een bron waar een stenen vis nog altijd zwavelwater spuugt. De ver van aangename geur heeft stelletjes van alle tijden er niet van weerhouden op deze plek hun liefdesgelofte af te leggen. Aan het naastgelegen bruggetje maakten ze een hangslot vast met hun namen erop, de sleutels werden weggegooid. Het laatste slot is van een paar jaar geleden.


Het voormalige complex maakt sinds 1997 onderdeel uit van Kemeri National Park. In het mozaïek van bossen, meren en moerassen is een netwerk van wandel- en fietsroutes uitgezet.


Kijk voor meer informatie op:


www.visitjurmala.com


Geneeskrachtige zwavelgeuren

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden