Oude mannen, jonge kunst

Alsof je in de prehistorie van de performancekunst bent beland, zo voelt het feestje dat Fluxus zaterdag gaf ter ere van het vijftigjarig bestaan van de kunststroming.

Het zou zomaar een scène kunnen zijn uit Benidorm Bastards, het Belgische televisieprogramma waarbij stokoude mensen rare fratsen uithalen op straat. Man, bijna 80, goudkleurige vlinderdas om, stroopt de mouwen op, pakt een grote bijl en begint met twee anderen in te beuken op een zwarte piano. Vijf minuten dreunen de bijlen op de kast, overal, behalve op de toetsen. Boeoem. Knal. Tik tik tik. Blob. Kadeng!!!


Dit is geen Benidorm Bastards, maar een heropvoering van een originele fluxusperformance de Piano Piece (1962) van de inmiddels overleden Amerikaanse kunstenaar George Brecht. Anders dan bij het televisieprogramma gaat het daarbij niet zozeer om shock en amusement, maar om een mix van theater, kunst en muziek, die ontregelt en nieuwe wegen verkent.


De setting: een tot restaurant verbouwde galerie in de middle of nowhere (Amsterdam-Westpoort). De aanleiding: het vijftigjarig bestaan van Fluxus, een losvaste, anti-institutionele 'beweging' met performance-achtige activiteiten, die zich in de jaren zestig tegelijkertijd voordeed in onder meer Amerika, Japan, Duitsland, Denemarken en Nederland. Het jubileum werd elders uitgebreid gevierd, maar dreigde in Nederland ongemerkt voorbij te gaan. Tot dit eenmalige jubileumdiner, afgelopen zaterdagavond, dat met de Piano Piece als sluitstuk eindigde in een slagveld.


Het eerder uitgevoerde Paper Piece (Ben Patterson), waarbij rollen pakpapier door de ruimte worden gegooid, heeft een absurdistisch tafereel veroorzaakt. Van enkele gasten steken de hoofden nog net uit enorme proppen papier, complete tafels met glazen en flessen zijn in de cadeauverpakking ten onder gegaan.


Schoolreünie

Hoe anders begon de avond. Braaf, als een schoolreünie. Met een klein aantal mensen die er destijds bij waren geweest en veel liefhebbers, hun haren grijs. Een tiental gedekte tafels, het servet een verkreukelde prop papier - ter herinnering aan de Papieren Konstellaties van de Nederlandse fluxuskopman Willem de Ridder.


Naarmate de avond vordert, transformeert de schoolreünie in ouderwets variété. Naast een menu om te eten, is er een performance-menu, waaruit elke tafel er vier mag kiezen. Een aantal performances wordt uitgevoerd door de oorspronkelijke kunstenaar, de rest wordt door anderen opnieuw tot leven gewekt, aan tafel of op het podium. Dat leidt nog voor de soep tot een operaklanken uitstotende serveerster of een dienblad met voeldoosjes om je vinger in te steken ('ha, lekker', of bluh, 'hard').


Het is soms knullig, soms flauw of grappig - alsof je in de prehistorie van de performancekunst bent beland, aldus een van de gasten.


Hoe een fluxusparty er uitzag in the old days? 'Niet zoals nu', zegt de Amerikaan Ben Patterson, met Willem de Ridder de enige aanwezige fluxisten van het eerste uur. Wim T. Schippers, ook Fluxus, is officieel vanwege een misverstand verhinderd, hoewel een insider fluistert dat de ego's van beide Wimmen niet meer door een deur kunnen.


'Fluxus was een revolte tegen de gevestigde orde', zegt intussen Patterson. 'Wat wij deden was zo nieuw, dat er nog geen naam voor bestond. Inmiddels heet het performancekunst en is het gevestigd.' Het grootste verschil, zegt Patterson, was dat het publiek zich destijds echt liet verrassen. Inmiddels zijn we 'ready to surprise' - we zitten klaar voor het onverwachte.


In de fik

Maar dan, als de kaarten met opdrachten aan tafel verschijnen, de zogenaamde Events van Willem de Ridder, gebeurt het toch. Achter elkaar staan mensen op van hun tafels, om naar een andere tafel te lopen en elkaar de hand te schudden. Van het ene op het andere moment is het publiek in beweging, uitgelaten, los.


Dan nemen ook de performances in kwaliteit toe en blijkt verrassing nog wel degelijk te bestaan. Als een muziekstuk niet wordt uitgevoerd, maar theatraal in de fik wordt gestoken (een heropvoering van Composition 1960 #2 van La Monte Young). Als een dame zich poedelnaakt uitstrekt op het podium, om onder de gedragen klanken van Wagner door Patterson met slagroom te worden bespoten. Waarna hij het publiek uitnodigt om de slagroom van haar lijf te schrapen (Lick Piece).


Alles is mogelijk

Opeens is hij er: het verheven, uit het leven opgetilde moment. De mix van spanning, erotiek en het onverwachte. De energie en de belofte dat alles mogelijk is.


Het doet galeriehoudster en mede-organisator Jeanette Dekeukeleire verzuchten: 'Ik wou dat jonge kunstenaars wat meer van die vroegere losheid hadden.' Om daar, het inmiddels ontstane slagveld overziend, aan toe te voegen: 'Dit was eens, maar nooit meer.'


Expositie 'Fluxus in Amsterdam', vanaf 13 december in Arti & Amicitiae, www.arti.nl


www.artkitchen.nl willemderidder.com


Yoko Ono was een fluxuskunstenaar. En dus is de beroemde 'Bed-In' van het net getrouwde echtpaar John Lennon en Yoko Ono in 1969 in het Amsterdamse Hiltonhotel een


fluxusevent, zegt voorman Willem de Ridder. Lennon en Ono hielden daar gedurende een aantal dagen het bed, als vreedzaam protest tegen de Vietnamoorlog. In Amerika was Fluxus politieker dan in Nederland, waar het speelse voorop stond. In dezelfde denktrant ook fluxus: Phil Bloom, die in 1967 in het VPRO-programma Hoepla haar krant langzaam laat zakken, en zo de geschiedenis ingaat als de eerste naakte vrouw op de Nederlandse televisie. Het ging niet om provocatie, maar om 'de kracht van het onverwachte'.


Fluxus: flesje gazeuse in de Noordzee

Fluxus oftewel 'floexoes', zoals de Nederlandse voorman Willem de Ridder het in 1963 uitsprak, wat was dat ook alweer?

Geen kunststroming, maar een 'internationaal netwerk'. De exacte ontstaansdatum is onduidelijk. Was het bij een eerste treffen in Wuppertal of bij het eerste fluxusfestival in Wiesbaden? In elk geval: Duitsland, 1962, op initiatief van een internationaal gezelschap, onder wie veel Amerikanen, die ontevreden waren over het spierballenwerk van abstract-expressionisten als drip-art kunstenaar Jackson Pollock, die zich gedroegen als hogepriesters van de kunst.

Fluxus was tegen de musea en tegen commerciële kunstproductie. Zij wilden kunst die de grenzen tussen de disciplines overschreed, die versmolt met het dagelijkse leven en nieuwe wegen verkende.

Fluxisten van het eerste uur waren de Amerikaanse Litouwer George Maciunas (de leider), Dick Higgins, George Brecht, Nam June Paik, Yoko Ono en 'jeder mensch ist ein kunstler' Joseph Beuys.

Bij de Nederlandse tak ontstond rond Willem de Ridder een los-vast gezelschap met Wim T. Schippers, Wim van der Linden en Stanley Brouwn. Beroemde Nederlandse werken: de met papieren proppen beklede PK-praalwagen van Willem de Ridder (1962) die van Amsterdam een kunstwerk maakte, en het flesje gazeuse dat Wim T. Schippers voor de televisiecamera leeggooide in de zee bij Petten.

Ook het einde van Fluxus is onduidelijk. In 1964 scheidden de wegen van De Ridder en Schippers. In 1978 overleed Maciunas. Maar volgens sommigen is Fluxus een houding die nog altijd bestaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden