'Oude Leeuw' overleed als zakkenvuller

Joshua Nkomo was de 'vader der natie' Zimbabwe, maar de macht heeft hij nooit gehad. De onafhankelijkheid bracht hem de anti-climax....

DE GESCHIEDENIS van Zimbabwe wordt getekend door de rivaliteit tussen Nkomo en Mugabe. In de jaren vijftig was Nkomo, zoon van een onderwijzersechtpaar, de toonaangevende nationalistische politicus. Hij zou in het begin van de jaren zestig waarschijnlijk president van een onafhankelijk Zimbabwe zijn geworden, als de blanke kolonisten in het toenmalige Rhodesië niet eenzijdig hún onafhankelijkheid hadden uitgeroepen. Ian Smith greep in 1965 de macht van het Britse bestuur.

Nkomo week uit naar het buurland Zambia. Hij organiseerde het gewapende verzet van zijn partij ZAPU. Een inval van zijn guerrillastrijders mislukte jammerlijk. Van toen af aan was Nkomo voorzichtig. Hij bouwde een verzetsleger op, maar vooral om zijn diplomatieke druk op Smith kracht bij te zetten. Hoewel hij brede internationale steun kreeg, had hij weinig succes. Smith wist zich gesteund door het machtige apartheidsregime in Zuid-Afrika en weerstond de internationale sancties tot het eind van de jaren zeventig. Dat tastte het gezag van Nkomo aan.

In 1963 had een radicale groep zich van de ZAPU afgesplitst onder de naam ZANU. Die trok vooral veel militante jongeren, die Nkomo te slap vonden en wilden vechten. Vanaf het begin van de jaren zeventig vochten de strijders van ZANU vanuit Mozambique. Mugabe was de leider. Mugabe's strijders drongen steeds verder Zimbabwe binnen. Zij overvielen blanke boerderijen en moordden soms hele gezinnen uit. Het Rhodesische leger joeg op hen en ging tekeer tegen de zwarte boerengezinnen in de toenmalige zwarte reservaten. Er vielen in de loop der jaren naar schatting tussen de 27 duizend en 40 duizend doden.

Toen het regime van Ian Smith eind jaren zeventig bezweek onder de oorlog en de sancties, en Zuid-Afrika Rhodesië liet vallen, was ZANU de populairste beweging geworden. Bij de verkiezingen van 1980 bleek Nkomo niet langer een nationale leider: alleen de Ndebele, zijn eigen volk, steunde hem. Mugabe was de leider van het Shona-volk, driekwart van de Zimbabwanen.

Mugabe en Nkomo vormden samen een regering. Het was een ongemakkelijke samenwerking. Mugabe en zijn oud-strijders minachtten ZAPU, die volgens hen had zitten toekijken terwijl zij voor de vrijheid vochten. Nkomo en zijn ZAPU waren daar woedend over. In 1982 ging het mis. Mugabe beschuldigde Nkomo van het voorbereiden van een staatsgreep. Er volgde een zwarte periode. Nkomo vluchtte naar Londen. Een speciale legereenheid terroriseerde Matabeleland in het zuiden, waar boze oud-ZAPU-strijders een guerrilla waren begonnen. Volgens onofficiële schattingen werden twintigduizend Matabele afgeslacht. De doodsbange Ndebele voelden zich in de steek gelaten door hun leider Nkomo.

De gruwelen in Matabeleland hebben de trots van Nkomo gebroken. In december 1987 gaf hij zich gewonnen. Hij liet zijn partij opgaan in Mugabe's partij, nu ZANU-PF geheten. In ruil werd hij vice-president en kregen zijn vertrouwelingen kabinetsposten. Maar zij waren in het gareel gebracht.

Mugabe had Nkomo en zijn ZAPU vermorzeld. Nkomo zweeg over de schendingen van de mensenrechten in zijn Matabeleland. De mensenrechtencommissie van de katholieke kerk deed een eigen onderzoek en bracht daarover in 1997 een schokkend rapport uit. Tot verbijstering van de opsteller, Mike Auret, reageerde Nkomo niet eens. Matabeleland wordt aan zijn lot overgelaten en er heerst nog steeds grote angst. Er gaat weinig overheidsgeld naartoe. 'De enige asfaltweg die werd aangelegd, leidde naar het hotel dat Nkomo bezit', zei Auret een jaar geleden bitter.

Van het prestige van de 'Oude Leeuw', een van Nkomos's vele bijnamen, bleef niets over. Hij verwierf grote landerijen, gebruik makend van zijn positie. De Ndebele schamperden nog slechts over hem als een zakkenvuller, die zich door Mugabe had laten omkopen.

Nkomo zelf hield zich op de achtergrond. De afgelopen jaren was hij al erg ziek, hij leed aan prostaatkanker. Vorig jaar vroeg hij Mugabe toestemming om met pensioen te gaan. Mugabe weigerde. Het vice-presidentschap was Nkomo's straf geworden. Voor de Ndebele zal zijn overlijden weinig betekenen: zij voelen zich al meer dan tien jaar de wezen van het onafhankelijke Zimbabwe.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.