Oude kameraden haten vrije pers

Een bomaanslag verwoestte de drukpers van de enige onafhankelijke krant van Zimbabwe. Ook elders in zuidelijk Afrika staat de vrije pers onder druk....

H

ET was een perfecte bomaanslag, zeggen de kenners. Het tijdstip - zaterdagnacht - was zo gekozen, dat er niemand in de buurt was: het doel was immers intimidatie, er hoefden geen doden te vallen. De dosering explosieven was zo gekozen, dat er maximale schade ontstond: een reeks zware tankmijnen vernielde de essentiële cilinders van de drukpers.

Het terreurcommando van zes mannen dat twee weken geleden de pers opblies van de Daily News in Harare, het enige onafhankelijke dagblad van Zimbabwe, maakte één knullig foutje. Het liet op de plaats des onheils pamfletten achter waaruit moest blijken dat de bomaanslag het werk was van de Beweging voor Democratische Verandering (MDC).

Niemand gelooft echter dat de nieuwe oppositiepartij achter de aanslag zit. De Daily News was juist een belangrijke spreekbuis voor de MDC. De staatsmedia zijn de oppositie namelijk vijandig gezind. Dat moet van president Robert Mugabe, die bij de verkiezingen van vorig jaar zijn regeringspartij ZANU-PF in één klap bijna overvleugeld zag door de jonge beweging van vakbondsleider Morgan Tsvangirai.

De aanslag op de krant was het werk van militaire experts, die slechts in één hoek gevonden kunnen worden: bij het Zimbabwaanse leger en de Central Intelligence Organisation, Mugabe's gehate geheime dienst. Dezelfde CIO die in 1999 al twee journalisten oppakte en martelde. Ze hadden het aangedurfd te schrijven dat een groepje legerofficieren was gearresteerd wegens het beramen van een staatsgreep.

Natuurlijk, de Zimbabwaanse regering veroordeelde de bomaanslag op de Daily News. Het toont, zeggen politieke analisten in Harare, de schaamteloze hypocrisie die het handelsmerk is geworden van de machthebbers in Zimbabwe.

Vooral de brutaliteit van minister van informatie Moyo, een jonge professor die zich in korte tijd ontwikkelde tot spin doctor van Mugabe, is kenmerkend. Moyo hekelde de Daily News vlak voor de aanslag als 'staatsgevaarlijk'. Tegelijkertijd verbrandden oorlogsveteranen onder leiding van de beruchte ZANU-parlementariër Chenjerai Hitler Hunzvi voor de camera's van de staats-tv exemplaren van de gewraakte krant, schreeuwend dat ze de Daily News gingen 'verbannen'. Nog diezelfde week werd de drukpers opgeblazen.

De intimidatie van de vrije pers in Zimbabwe maakt deel uit van een terreurcampagne die het Mugabe-regime bijna een jaar geleden tegen de oppositie begon. Het scenario oogt Afrikaans voorspelbaar: de 76-jarige oud-vrijheidsstrijder en zijn politieke entourage willen de macht koste wat kost behouden, terwijl de jonge generatie Zimbabwanen het wanbeleid en de corruptie van de oude 'kameraden' beu is.

Mugabe wist de verkiezingen van 2000 nog op het nippertje te winnen, maar hij weet dat hij ernstig moet vrezen voor zijn lot bij de presidentsverkiezingen van 2002. ZANU heeft daarom alle registers opengetrokken. Knokploegen maken het platteland onveilig - de oorlogsveteranen vermoordden al 34 mensen - en een raciale hetze is ingezet tegen de paar duizend grote blanke boeren die Zimbabwe nog telt.

Iedereen die het waagt zich af te keren van de ZANU, wordt door het regime inmiddels op één hoop geveegd. Blanken, rechters, Britten, homo's, en natuurlijk hun zwarte 'marionetten' bij de MDC en de vrije pers: zij allen hebben zich volgens de beangstigend raaskallende propagandamachine van comrade Bob verenigd in één grote samenzwering tegen de dappere vrijheidsstrijders van de ZANU.

Het postkoloniale drama in Zimbabwe staat niet op zichzelf. In andere landen in de regio zijn soortgelijke patronen zichtbaar: oude vrijheidsstrijders die zijn gecorrumpeerd door de verslaving aan de macht, en die hun best doen een opkomende oppositie en lastige journalisten onder de duim te houden.

Angola is het ergste voorbeeld, maar ook in Mozambique, Namibië en Zambia staan de schaarse onafhankelijke media onder groeiende druk. 'De censuur is weer in opmars in het zuiden van Afrika', constateert Zoe Titus van het Media Instituut voor Zuidelijk Afrika, dat vanuit Windhoek, Namibië, de bedreigingen voor de vrijheid van meningsuiting in de regio in kaart brengt.

De moord op onderzoeksjournalist Carlos Cardoso tekent de sfeer. Cardoso (48), hoofdredacteur van de publicatie Metical en de meest prominente onafhankelijke journalist van Mozambique, werd geëlimineerd door een sinister doodseskader, dat hem op 22 november op klaarlichte dag in een drukke straat in het centrum van Maputo klemreed en met kogels doorzeefde.

De Frelimo-regering veroordeelde de aanslag. Maar uit de incompetente wijze waarop de politie het moordonderzoek uitvoert, blijkt dat de autoriteiten er geen belang bij hebben dat de zaak wordt opgelost, zegt de redactie van Metical. Cardoso was onder meer bezig met onderzoek naar grootscheepse fraude bij de semi-staatsbank BCM. Ook was hij actief in de gemeenteraad van Maputo, waar hij met andere teleurgestelde ex-Frelimo-aanhangers bezig was een geduchte politieke concurrent voor de dominante ex-bevrijdingsbeweging te worden.

De weduwe van Cardoso, de Noorse ontwikkelingswerkster Nina Berg, pleit nu voor meer openlijke druk van westerse donoren - zoals Nederland - om te voorkomen dat de zaak in de doofpot verdwijnt. Onlangs werden al tienduizend handtekeningen, waaronder die van Nobelprijswinnaar Günter Grass, aan het Frelimo-bewind overhandigd.

'De moord op Cardoso was niet alleen een moord op een journalist', aldus de Mozambikaanse journalistenbond SNJ. 'Het was een aanslag op de hoop van een land op gerechtigheid en waarheid.'

En Zuid-Afrika? De persvrijheid in het grootste en rijkste land van de regio is relatief in goede conditie. Maar de ANC-regering laat steeds duidelijker blijken dat ze heel slecht tegen kritiek kan. De nieuwe machthebbers in Pretoria dromen al jaren van een eigen, partij-vriendelijke krant, en onlangs ging hun wens een beetje in vervulling.

Het ANC lanceerde een eigen internet-publicatie omdat een echte krant nog te duur is. ANC Today heet het eenmaal per week ververste webproduct, dat geheel wordt gevuld door de propaganda-afdeling van de partij. In de eerste editie berijdt president Tabo Mbeki zijn stokpaardje: de publieke opinie in Zuid-Afrika is een 'maskerade' van blanke minderheidsvooroordelen tegen het ANC.

Het is een oudekameradentoon die weinig goeds belooft voor de toekomst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden