Vijf vragen Plagiaat door oud-rector

Oud-rector Van den Boom (UvA) wordt beschuldigd van plagiaat, maar hoe erg is het?

Hoogleraar pedagogiek Dymph van den Boom was jarenlang rector van de Universiteit van Amsterdam, en prominent voorvechter van strengere integriteitsregels voor wetenschappers. Juist naar haar integriteit laat de UvA nu een externe commissie onderzoek doen. Volgens NRC heeft ze veelvuldig plagiaat gepleegd.

Dymph van den Boom Beeld ANP

1. Wie is Dymph van den Boom en wat heeft ze volgens NRC misdaan?

Hoogleraar pedagogiek Dymph van den Boom (1951) was van 2007 tot 2017 rector magnificus van de Universiteit van Amsterdam. Haar openingsrede, in 2007, is volgens NRC voor ongeveer een kwart gekopieerd van andere onderzoekers. 

Plagiaat, het pronken met andermans veren, is een grote zonde, zeker in de wetenschap. Het wordt er in de jaren die volgen niet beter op. Jaarlijks geeft de rector tijdens de feestelijke dies van de universiteit een lezing. Bij deze diesredes, met uitzondering van die van 2010 en 2011, neemt Van den Boom tekst over zonder bronvermelding. En ook in haar proefschrift uit 1988 vindt NRC passages zonder correcte verwijzingen.

2. Wat maakt deze zaak zo pikant?

Van den Boom afficheerde zich als voorvechter van strenge integriteitsregels. Ze trof als rector diverse maatregelen om plagiaat onder studenten en onderzoekers te bestrijden. ‘Wie imiteert, valt door de mand’, zei de hoogleraar in 2008 in een interview met Vrij Nederland

3. Wat is haar verweer?

Volgens de oud-rector gelden voor speeches lossere regels dan voor wetenschappelijk werk. ‘Openingstoespraken zijn geen wetenschapsbeoefening, maar worden in dit artikel wel langs die meetlat gelegd’, stelt zij in het NRC-stuk.

Volgens speechexpert Lars Duursma, die regelmatig hoogleraren helpt bij het schrijven van toespraken, zijn er inderdaad wezenlijke verschillen. ‘Als je tijdens een toespraak bij elke bronvermelding uitvoerig verwijst naar de auteur, de naam van de publicatie, het tijdschrift en het jaartal wordt de tekst gortdroog. Je kunt je tijdens een speech wel wat meer vrijheid permitteren, door bijvoorbeeld te zeggen: ‘Uit onderzoek van de Universiteit van California is gebleken dat…’ Een oratie gaat meestal vergezeld van een papieren versie. Daarin moeten de voetnoten wel duidelijk zijn. Maar het is hoe dan ook uit den boze om hele passages letterlijk over te nemen zonder aan te geven dat ze van een ander komen. Dat is diefstal.’

4. Zijn er regels voor verwijzingen in toespraken?

‘Ik ken geen officiële richtlijnen’, zegt Duursma. ‘Het is volgens mij gewoon een kwestie van fatsoen.’

Hoogleraar wetenschapsgeschiedenis en vertrouwenspersoon wetenschappelijke integriteit bij de Universiteit Utrecht, Bert Theunissen, is ook niet op de hoogte van regels over citaties bij toespraken. Maar hij onderschrijft wel de stelling van Van den Boom dat speeches en wetenschapsbeoefening twee geheel verschillende zaken zijn. ‘Ik heb net een lezing gegeven over de Oostvaardersplassen en daarin aan het begin de plannen geschetst die er door de jaren heen waren voor de inrichting van dat gebied. Daarbij verwijs ik echt niet naar de auteurs van al die plannen. Als me gevraagd wordt om de lezing uit te werken in een artikel, wordt het een ander verhaal. Dan moeten de voetnoten er wel bij. Maar dat is toch ook wel iets van de laatste jaren. We zijn daar met zijn allen veel strenger in geworden.’

5. Van den Boom promoveerde in 1988 op het proefschrift Neonatal irritability and the development of attachment, een onderzoek naar prikkelbare baby’s. NRC treft daarin tientallen voorbeelden van gekopieerde tekst zonder correcte bronvermelding. Zelf zegt de oud-rector daarover: ‘Ik word [...] met terugwerkende kracht beschuldigd van plagiaat, terwijl er in die tijd geen regels en voorschriften waren zoals we die nu kennen.’ Snijdt haar verweer hout?

‘Plagiaat was 30 jaar geleden natuurlijk ook onacceptabel’, zegt Theunissen. ‘Maar de regels waren inderdaad wel minder scherp. Studenten wilden toen nog wel eens een hele alinea kopiëren en daar enkele woorden in veranderen. Dat werd vaak gedoogd. Nu is dat ondenkbaar. Maar als je structureel met andermans gedachtegoed aan de haal ging zonder die persoon daar de credits voor te geven, werd dat ook toen als plagiaat aangemerkt.’

Kijk en vergelijk: het begin van een rede van Wil Munsters (lector toerisme en cultuur Hogeschool Zuyd) uit 2004 en het begin van een rede van Dymph van den Boom, oud-rector van de UvA, uit 2007. 

Inaugurele rede van Wil Munsters uit 2004, lector toerisme en cultuur Hogeschool Zuyd. Beeld Hogeschool Zuyd
Rede van Dymph van den Boom ter gelegenheid van de rectoraatsoverdracht aan de Universiteit van Amsterdam en Hogeschool van Amsterdam op 1 oktober 2007 Beeld UvA

Meer over plagiaat en integriteit in de wetenschap:

Filosoof Bas Haring geeft studenten les over de duistere kant van wetenschap

Waarom rammelt zoveel wetenschappelijk onderzoek? De verleiding om met iets spectaculairs te komen is groot

Mag een wetenschapper wel knippen en plakken uit eigen werk? Drie deskundigen over zelfcitatie

Een beschuldiging van zelfplagiaat achtervolgde hoogleraar Peter Nijkamp. ‘Lariekoek’, vindt hij zelf en legt uit hoe hij aan  vijftig publicaties per jaar komt. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden